Steeds een nieuwe held

Muziek is vaak gebruikt als instrument in de strijd om de macht. Componisten nemen met hun werk vaak stelling: voor of tegen een oorlog, voor of tegen een vorst, voor of tegen de bestaande orde. Machthebbers gebruiken muziek om hun ideeën kracht bij te zetten. In een serie over politiek geïnspireerde muziekstukken, deel 4: de 'Eroica'-symfonie van Ludwig van Beethoven.

Als er één componist tot de verbeelding heeft gesproken van kunstenaars in de Romantiek en ver daarna, is het wel Ludwig van Beethoven (1770-1827). Al tijdens zijn leven was hij het toonbeeld van een echte artiest: een individualist die niet leverde naar vraag van buitenaf, maar componeerde vanuit een innerlijke impuls. En die composities schreef die de alledaagse doelmatigheid overstegen.

Het idioom waarin een componist zoals Beethoven zich daarom het beste kon uitdrukken was het instrumentale. In zijn symfonieën, strijkkwartetten en sonates kon de componist immers zijn ziel laten spreken. Zonder de triviale tussenkomst van de taal.

Dat wil overigens niet zeggen dat Beethoven zich in zijn muziek afsloot voor de wereld om hem heen. Integendeel: Beethoven was politiek bewogen. En een vat vol tegenstrijdigheden. Zo steunde hij het verlicht despotisme van harte, maar was hij ook een vurig republikein; hij componeerde patriottistische militaire muziek, maar ook revolutionaire; hij was bovendien een bewonderaar van Napoleon Bonaparte, maar werd later zijn vijand.

Tot 1804 had Beethoven nog hoge verwachtingen van zijn Franse leeftijdsgenoot Bonaparte (geboren in 1769). Als representant van de nieuwe politieke wind zou deze revolutionair de geest van vrijheid, gelijkheid en broederschap over Europa gaan verspreiden. Die mateloze bewondering culmineerde in 1803 in Beethovens Derde symfonie 'Eroica' ('de heldhaftige'), die aanvankelijk simpelweg de titel 'Bonaparte' droeg. Duidelijker kon een dedicatie niet zijn.

Toen Napoleon zich echter in mei 1804 tot keizer liet kronen, was dat voor Beethoven het teken dat zijn held de idealen van de revolutie had verkwanseld. Toen de componist het nieuws hoorde, kraste hij het 'Bonaparte' op het titelblad in een aanval van woede door. ,,Hij is dus ook niet beter dan een gewone man'', schijnt Beethoven in woede te hebben uitgeschreeuwd, ,,Hij zal nu ook alle mensenrechten met voeten treden, en alleen zijn eigen ambities nastreven. Hij zal zichzelf boven iedereen stellen en een tiran worden!'' Op het schutblad verving Beethoven de oorspronkelijke dedicatie door het cynische motto 'gecomponeerd ter viering van de herinnering aan een groot man'.

Ook andere ervaringen brachten Beethoven ertoe de 'Franse' idealen uit zijn jeugd af te zweren. In 1809 kreeg Beethoven van dichtbij te maken met de Franse expansiedrift. De vele veldslagen en de enkele jaren daarna gesloten Vrede van Schönbrunn, waarin Oostenrijk in een alliantie werd gedwongen met Frankrijk, waren olie op het vuur voor Beethovens groeiende anti-napoleontisme. Uiteindelijk droeg de componist zijn Derde op aan mecenas Prins Von Lobkovitz.

Het is interessant dat de Derde symfonie in de periode na Beethovens dood vooral in Duitsland als vaandel werd gebruikt door de meest uiteenlopende politieke stromingen. Beethovens tijdgenoten beschreven het stuk vooral als te lang (,,het werk duurt een heel uur!''), te grillig of doodgewoon bizar. Maar in die tijd nergens een woord over Napoleon, of over de 'herinnering aan een groot man'.

Dat veranderde snel. Iedere stroming en periode probeerde vooral zijn eigen beeld van de componist en zijn werk door te drukken. Vanaf de Bismarck-republiek in 1870 tot en met de Duitse eenwording in 1989 werden de werken van Beethoven (ook de Derde symfonie) gezien als symbool voor het eigen gelijk. Hoe krom de redeneringen soms ook waren.

Zo beschouwde dirigent Hans von Bülow de geschrapte dedicatie boven de Derde als een vrijbrief om de naam van zijn eigen held Bismarck op de denkbeeldige stippellijntjes in te vullen. In 1892 voerde hij het werk uit als 'Bismarck Symphonie', in een eerbetoon aan de grondlegger van de Duitse natie. Von Bülow liet zelfs velletjes uitdelen waarin het slot van de symfonie voorzien was van een eigenhandig geschreven lofzang op Bismarck. Immers: waar Napoleon in Beethovens ogen had gefaald, voldeed Bismarck aan de eisen van een echte held. Von Bülow werd weggejouwd door het Berlijnse publiek. Ook de socialistische interpretatie van de Derde als één groot rood strijdlied (zo'n 25 jaar later, tijdens de Weimar Republiek) was geen lang leven beschoren.

Het nazisme confisqueerde Beethoven in de jaren dertig van de vorige eeuw zélf als nationale held. Als toonbeeld van ,,heroïsch gedrag, kennis van de tragische natuur van het leven en waarachtig geloof'' zou zijn muziek en levenswandel een voorbeeld moeten zijn voor het Volk. De Derde symfonie werd (nu als strijdlied voor de andere kant) tijdens de opening van de Olympische Spelen in Berlijn in 1936 uitgevoerd door een militaire kapel in plaats van een symfonieorkest.

Hitler beschouwde Beethoven persoonlijk als die ene Duitser ,,die meer heeft bereikt dan alle Engelsen uit verleden en heden bij elkaar''. Toen de Führer stierf op 30 april 1945, kreeg Beethoven voor het laatst een Stahlhelm opgezet. De Duitse radio zond het tweede deel van de Derde symfonie (de plechtige dodenmars) toen uit als requiem, bij wijze van 'viering van de herinnering aan een groot man'. Na de oorlog raakte Beethovens muziek verscheurd tussen de ideologieën van de twee Duitslanden, om na de Wende ingezet te worden als verklanking van de verbroedering en vrijheid (het slotkoor uit de Negende symfonie).

Trouwens: zo'n twee weken voor de dood van Hitler voltooide componist Richard Strauss (die op zijn minst een naïef kan worden genoemd ten aanzien van het nazisme) zijn orkestwerk 'Metamorphosen'. Daarin speelt de melodie uit datzelfde deel van Beethovens Derde een belangrijke rol als citaat, in de slotmaten vergezeld van de opmerking 'in memoriam'. Ter nagedachtenis van wie? Strauss beweerde zelf dat zijn werk een treurzang was op de vernietigde Duitse steden en operahuizen. Of zou Strauss in de nadagen van Hitlers allesvernietigende heerschappij net zo teleurgesteld zijn geweest in zijn held als Beethoven 142 jaar eerder in Napoleon?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden