Startbaan voor de veldleeuwerik

De voormalige F16-vliegbasis Twenthe verandert deels in nieuwe natuur. 'Het was een hele puzzel.'

QUIRIJN VISSCHER

Met oranje zwaailichten draait de gele Enschedese vliegveldauto de brede, gitzwarte hoofdbaan op van de gesloten F16-basis Twenthe. Alle lampen langs de drie kilometer lange baan branden, alsof er elk moment een Boeing zal landen. Maar er worden nul vliegtuigen verwacht. Dit is een test om vochtproblemen te voorkomen. In het gele Volkswagenbusje op de asfaltbaan gaat alle aandacht uit naar het weidse landschap, graafmachines in de verte en opvliegende veldleeuweriken.

Hier is natuur in aanleg. Op de vliegbasis in hartje Twente, 470 hectare, verandert 130 hectare voor 5 miljoen euro in een ecologische hoofdverbinding. In oktober moet de schakel tussen zes andere natuurgebieden af zijn.

Het natuurprojectteam in het busje toont dit gebied graag. De aandacht ging jaren uit naar de burgerluchthaven op het noordelijke deel van de basis. Dat plan sneuvelde in 2014.

Maar vliegveld of niet, een natuurgebied moet er sowieso komen, mede ter compensatie voor al het verlies van natuurwaarden elders. Aan dit stukje Natuurnetwerk Nederland op de voormalige basis is lang gewerkt. Het blijkt een natuurlegpuzzel die veel wensen verenigt. De vliegbasis, sinds 2010 bezit van de provincie Overijssel en de gemeente Enschede, bestaat uit drie delen. De provincie benut de natuurzone om in 2018 te voldoen aan afspraken met het Rijk over natuuraanleg.

Het ritje over de startbaan doet denken aan het Britse auto-tv-programma 'Top Gear'. Het einde van de baan is niet te zien. Aan de horizon van het geëgaliseerde gebied doemen glooiende bossen op. Het typisch Twentse coulissenlandschap werd in 1940 door de Duitsers met grof geweld weggevaagd voor de bouw van een Fliegerhorst. "De openheid van dit gebied is uniek voor Twente", zegt Leonie Lambert vanaf de achterbank, projectmanager van gebiedsontwikkelaar ADT.

undefined

Herbestemming

De herinrichting van het natuurterrein blijft ten zuiden van de landingsbaan, die nog wacht op herbestemming. De natuurzone omringt het derde deel van de vliegbasis, de commerciële strip bij de oude verkeerstoren van Defensie. Daar worden, zo klinkt in het busje, tv-programma's opgenomen. Deze natuurzone was een puzzel, zegt Carolien van der Ziel, projectleider bij Royal HaskoningDHV. Zij tekende het plan. "We moeten hier leefgebied creëren voor 25 diersoorten, die elders habitat verliezen."

Het werd een grote legpuzzel, legt ze uit, met natte en droge stukken, open terreinen en beschutte bosschages om soorten als poelkikkers, levendbarende hagedissen, veldleeuweriken, geelgorzen en vlinders een eigen plek te geven. Ook moest rekening gehouden worden met alle bedrijvigheid op de aanpalende strip en het terrein ten noorden van de landingsbaan. Bovendien mag het publiek straks dit natuurgebied in via nieuwe routes vol cultuurhistorische verwijzingen.

De plannenmakers gingen aan de slag met het nu nog gedraineerde terrein. Grote waterplassen zijn én blijven taboe om te voorkomen dat grote vogels als ganzen landen bij de Twentse startbaan. Die brengen vliegtuigen in gevaar. Lang geleden zijn de beken verwijderd om ganzen te weren. Drainage zorgde voor droog grasland waar de veldleeuwerik, een halve eeuw geleden nog talrijk, zich thuis voelt. Er zijn 120 broedparen. Twente is hun bolwerk.

De natuurwaarde ligt niet alleen in het open gebied, maar ook in het maaibeheer van de luchtmacht. Maaisel werd altijd afgevoerd om het gebied voor ganzen onaantrekkelijk te maken. De voedselrijke bodem werd er steeds schraler door. Dat is positief voor het aantal soorten planten en dieren. Zo zijn bloemrijke velden ontstaan met orchideeën. De vooroorlogse beken keren niet terug als de drainage straks stopt. Shovels graven een slenk, zoals die er in de achttiende eeuw moet zijn geweest.

Het vliegveldbusje verlaat de startbaan en duikt via een paadje het gebied in waar je veldleeuweriken hoort zingen. Om extra ruimte voor hen te maken zijn er bosschages gekapt. Paaltjes verderop laten zien waar een nieuwe kronkelende bosrand wordt aangelegd met mei- en sleedoorn en wilde rozen voor braamsluipers, geelgorzen en vlinders. Heideveldjes voor het heideblauwtje, dat zijn habitat nu nog aan de overkant van de startbaan heeft, worden bewaard. Overal wapperen afzetlinten.

De vliegveld-vlinders kunnen profiteren van de generieke ontheffing voor de flora- en faunawet waarmee de gebiedsontwikkelaar ADT mag werken, het samenwerkingsverband van Enschede en Overijssel. Gerry Waanders, verantwoordelijk voor dit project, legt uit: "We compenseren aan de voordeur. Dat is nieuw. We zoeken op de basis als geheel het evenwicht tussen ecologische en economische ontwikkeling. Door vooraf te compenseren, voorkom je dat per project het behoud van een soort een complete ontwikkeling tegenhoudt."

undefined

Zweefvliegers

Burgerluchtvaart mag voor Twente een gepasseerd station zijn, door het vliegen op Twente is geen streep gezet. Momenteel maken zweefvliegers, een vliegclub en een vliegschool spaarzaam gebruik van de baan. Maar wie weet strijken aan de noordzijde straks onderhoudsbedrijven van vliegtuigen neer op de geplande Technology Base Twente. Zouden de heideblauwtjes moeten wijken, dan verhuizen zij en hun eitjes naar de natuurzone waar de heide dan al klaarligt.

De publieksfuncties vormen een ander puzzelstukje. Mensen mogen wandelend, fietsend (ook met mountainbikes), skeelerend en paardrijdend de natuurzone in. Alle belevingsroutes en uitkijkpunten bevinden zich zo ver mogelijk van de kwetsbare natuurdelen, zoals de heide en de munitiebunker die is omgebouwd tot vleermuizenbunker. Het voormalige benzinestation voor F16's in een aarden heuvel wordt een uitkijkpunt. In de enorme brandstoftanks komen kijkgaten.

Terwijl de veldleeuweriken zingen, voeren zware trucks de afgegraven slenkgrond af naar een heuvel in aanleg. Die biedt straks een on-Twents weids uitzicht, op de vergrote graslanden, waar veldleeuweriken kunnen land, als op de landingsbaan. Of vogelspotters er ooit gezelschap krijgen van vliegtuigspotters, is ongewis. In de oude F16-motortestloods komen ze samen, ADT maakt daar een 'geluidsdouche' met vliegtuig- én vogelgeluiden.

Het vliegveldbusje met het ADT-natuur-team rijdt terug via een Duitse taxibaan. Die is net onder de graszoden vandaag getoverd, een stukje van de natuurlegpuzzel waar straks recreanten welkom zijn. Lamberts wijst op emaillen markeringsklinkers die oplichtten in het schijnsel van Messerschmitts. Ze zien dit voor het eerst. In Twente is luchtvaart emotie, de strijd voor of tegen vliegen sluimert. Maar, constateert Van der Ziel, "over natuur op de vliegbasis is iedereen positief".

undefined

Luchtvaart niet uitgesloten

Vliegveld Twente bij Enschede opende in 1931 als burgervliegveld. Na de Duitse inval in 1940 vormde de Luftwaffe het om tot een omvangrijk militair vliegcomplex, een Fliegerhorst. Het landschap bij Lonneker werd ervoor omgeploegd. Na de oorlog betrok de Nederlandse Luchtmacht het vliegveld. De F16-basis die ontstond, is per 2008 wegbezuinigd. Ook de teruggekeerde burgerluchthaven sloot. Nu is er beperkt, vooral recreatief, vliegverkeer.

Enschede en Overijssel kochten de luchtmachtbasis in 2010 voor drie herontwikkelingen: deels in een regioluchthaven, deels in natuur, deels in woon- en bedrijvenzones. Het plan voor een regiovliegveld sneuvelde in 2014. Op dat terrein ten noorden van de startbaan moet nu Technology Base Twente ontstaan, een broedplaats voor innovatieve, industriële bedrijven. Zakelijke luchtvaart wordt er niet uitgesloten.

undefined

Excursies

Om het publiek te betrekken bij de natuurontwikkeling op het lange tijd afgesloten vliegbasisterrein, organiseert gebiedsbeheerder ADT door het jaar natuurexcursies en publieksevenementen. Data zijn te vinden via www.adttwente.nl, Twitter (@natuurinsteigers) en Facebook.com/natuurindesteiger.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden