Stapje voor stapje op weg naar een wereldwijd griepvaccin

Beeld Anp

Virologen in China vonden een manier om het griepvirus te temmen. Dit opent de weg naar een universeel vaccin.

Het vaccin is het paradepaardje van de geneeskunde, maar in de strijd tegen de griep is het een trage knol. Dat ligt aan het virus dat voortdurend van gedaante verandert waardoor het aan de greep van het vaccin ontsnapt. Maar ook als mensen zijn ingeënt tegen exact het virus dat rondwaart, wordt hooguit zestig procent beschermd.

Het griepvirus blijkt zich op slinkse wijze voorbij het immuunsysteem te manoeuvreren. Om te beginnen zet de afweer bij een infectie interferonen in, eiwitten die het virus moeten doden en omliggende cellen beschermen. Daarnaast zijn deze interferonen verantwoordelijk voor een gerichte afweerreactie. Maar het griepvirus heeft een manier ontwikkeld om voor de interferonen verborgen te blijven en omzeilt zo de eerste verdedigingslinie. Daardoor komt ook de productie van interferonen niet goed op gang, met als gevolg dat ook de tweede defensie zwak is.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Sander Soewargana

Vier jaar geleden vatten Chinese virologen het plan op deze aanvalsstrategie van het griepvirus te ontmantelen. Ze brachten het volledige genoom in kaart en gingen op zoek naar genen die iets met die interferonmisleiding te maken hadden. En schakelden ze uit. Dat was al eerder vertoond, maar waar in het verleden onderzoekers één anti-interferon-gen blokkeerden, draaiden de Chinezen op acht plaatsen de knop om.

Van dat versleutelde virus maakten ze een vaccin en dat bleek bij muizen en fretten goed te werken, melden ze in vakblad Science. Het vaccin was veilig en beschermde de dieren volledig tegen het griepvirus. Het virus was immers verzwakt doordat het nu wel de volle laag van interferonen over zich heen kreeg, maar daardoor riep het ook een gerichte immuunreactie op en was het lichaam goed voorbereid op een echte griepinfectie.

Universeel vaccin

Interessant, vindt Anke Huckriede, als hoogleraar vaccinologie verbonden aan het UMC Groningen. "Het griepvaccin bevat meestal een geïnactiveerd virus - of een stukje ervan - zodat het geen ziekte kan verwekken. Maar deze vaccins zijn minder goed in het opwekken van een gerichte afweerreactie met zogeheten T-cellen." Die gerichte afweer is niet alleen effectiever, de T-cellen richten zich ook op eiwitten van het virus die niet zo vaak muteren. Zo'n vaccin zou niet ieder jaar aangepast hoeven worden aan het dan rondwarende virus. Huckriede: "Dit opent de weg naar een universeel vaccin."

Maar, voegt ze eraan toe: "Die T-celreactie komt pas laat op gang. Mensen worden vaak nog wel ziek, al is het minder dan zonder vaccin. Vermoedelijk moeten we het combineren met een traditioneel vaccin."

Als het zo ver komt. Het vaccin mag dan kansrijk zijn, de weg van muis naar mens is nog lang. Zeker met een verzwakt, maar levend virus. "Daar zit altijd een risico aan. Het duurt nog zeker tien jaar eer we het bij de mens kunnen testen."

Epidemie nog niet op zijn retour

De griepepidemie in Nederland is aan haar zesde week bezig en is ook nog niet op haar retour. Afgelopen week meldden zich per 100.000 Nederlanders bijna 90 mensen met griepachtige verschijnselen bij de huisarts. De week ervoor ging het nog om 83 mensen. De epidemische grens ligt bij 51 per 100.000.

De meest voorkomende variant was een influenza-B virus (uit de zogeheten Yamagata-lijn). Dat is niet de variant die dit jaar in het griepvaccin zat (dat was uit de Victoria-lijn). Het vaccin biedt daarom tegen deze griep slechts geringe bescherming.

Hoe succesvol de griepvaccinatie deze winter is geweest, kan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu pas aan het eind van het seizoen beoordelen. Het vaccin bevatte ook stammen van een influenza-A virus (H1N1 en H3N2).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden