Stapel heeft gelijk: een universiteitscultuur maakt de man

Iets meer dan een jaar geleden schreef ik op deze plek een column over Diederik Stapel. Zijn fraude kwam toen net in alle volledigheid aan het licht. Nogal tegen de toenmalige trend in schreef ik dat zijn daden een logisch gevolg waren van de omstandigheden. Status en promoties zijn in de universiteitscultuur vooral weggelegd voor degenen die hun onderzoek in wetenschappelijke toptijdschriften weten te krijgen. Die tijdschriften willen op hun beurt alleen ronkende resultaten publiceren. Zo'n cultuur is gedoemd om naast harde werkers ook slodderwetenschappers en zo nu en dan een fraudeur op te leveren.

De conclusies van de commissie-Levelt bevestigen dit beeld. Stapels directe collega's in Tilburg - voorheen neergezet als onschuldigen, gedupeerd door de sluwe leugens van een meesterfraudeur - kregen er van Levelt stevig van langs. Ze hadden de boel uit de hand laten lopen. Slordige wetenschap bleek aan de orde van de dag te zijn. Enkele collega's hadden de grenzen van de behoorlijke wetenschap zodanig getart dat ze nu zelf onderwerp van nader onderzoek zijn. De rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam, waar Stapel zijn loopbaan begon, zei: "Je zou kunnen zeggen: het is een individueel geval. Of: er zijn overal rotte appels. Dat zeggen wij nadrukkelijk niet. Wij pakken de handschoen op."

Al dan niet toevallig stond een dag later gedragseconoom Dan Ariely in de Volkskrant. Hij heeft net een boek uit over de redenen waarom mensen liegen en frauderen en zegt: "We moeten niet kijken naar de mensen, maar naar het systeem waarin ze opereren. Onder de juiste omstandigheden komt bij iedereen de fraudeur naar boven."

Dat is dan helder, dacht ik, niet denkende dat ik hier nog een column over zou schrijven. Zoals u leest, pakte dat echter anders uit. Het uitermate correcte inzicht dat de onderzoekscultuur de fraudeur maakt, bleek een levensduur van nog geen 48 uur te hebben. De reden: Stapels boek kwam uit. En elk zichzelf respecterend medium zette subiet een redacteur aan het lezen. De hoofdvraag: wat bewoog die man? Hoe is hij zo verknipt geraakt dat hij 55 van de 130 studies die hij in zijn carrière deed bij elkaar heeft gelogen?

Het bleek niet in het boek te staan. Stapel beschrijft zichzelf weliswaar als junk, verslaafd aan goede resultaten, maar rept met geen woord over zijn al dan niet ziekelijke persoonlijkheid. Het chagrijn hierover spatte van de vrijgemaakte krantepagina's. Daar moest ik een beetje om lachen. Wat hadden jullie dan verwacht? De man is sociaal psycholoog. En sociaal psychologen geloven boven alles dat gedrag voortkomt uit de omstandigheden. Stapel vertelt in zijn boek uitgebreid hoe hij in dit gedachtengoed is opgeleid: "Het Ware Zelf bestaat niet. (...) Niemand is altíjd eerlijk, doet altíjd goed. Niemand is altíjd oneerlijk, doet altíjd slecht." Een boodschap die overigens doeltreffend onderstreept werd door het feit dat allerlei verder zeer beschaafde mensen dit weekend opriepen om Stapels boek niet te kopen, maar illegaal te downloaden. Zouden ze normaal nooit doen, maar van een fraudeur mag je blijkbaar best stelen.

Omstandigheden dus. Zij maken de man. Een universiteitscultuur maakt de man. Het is precies het soort zelfinzicht dat ik van Stapel had verwacht. En ik denk dat hij gelijk heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden