Stamcellen maken twee hiv-patiënten virusvrij

Timothy Brown poseert voor een foto tijdens het virologisch congres dat in Seattle wordt gehouden. Brown was in 2006 de eerste en tot nu toe enige persoon die is genezen van een hiv-besmetting. Hij stond bekend als ‘de Berlijnse patiënt’.Beeld AP

Opnieuw zijn twee hiv-patiënten volledig genezen van hun besmetting. Net als de eerste patiënt in 2006 hadden deze personen ook kanker en verdween het virus nadat ze zowel stamcel- als chemotherapie hadden ondergaan.

Dit succes bewijst dat de eerdere genezing van de Amerikaan Timothy Brown, beter bekend als ‘de Berlijnse patiënt’ omdat hij in Duitsland woonde en werkte en in Berlijn werd behandeld, geen toevalstreffer was. Dat schrijven virologen in het vakblad Nature. “Deze combinatie heeft het aidsvirus bij deze patiënten werkelijk uit de weg geruimd”, zegt Ravindra Gupta van het Londense Imperial College. “We hebben nu laten zien dat iemand na één stamceltransplantatie, geen bestraling en een relatief milde chemo vooralsnog hiv-vrij is”, vult Monique Nijhuis van het UMC Utrecht, ook betrokken bij het onderzoek, aan. “Dat zijn drie stappen voorwaarts.”

De sleutel van dit succes zit hem in de stamceltransplantatie. De patiënten hadden een vorm van kanker en bij de transplantatie werden hun afweercellen vervangen, met behulp van de stamcellen van een donor. Een bijzondere donor, iemand met een genetische variant die hem immuun maakte voor het virus. Door deze zogeheten CCR5-variant missen de immuuncellen het poortje waarmee het aidsvirus zich toegang tot de cel verschaft.

Drietrapsraket

Dat is immers het grote probleem van aids. Het virus verschanst zich in het DNA van de immuuncellen. Die worden daardoor niet alleen verzwakt, het virus is daardoor ook nagenoeg onbereikbaar voor behandeling.

De nieuwe aanpak is een soort drietrapsraket. De chemotherapie, gericht tegen de snel delende kankercellen, doodt ook geïnfecteerde immuuncellen. Hun plaats wordt vervolgens ingenomen door nieuwe immuuncellen die ontstaan uit de stamcellen en niet vatbaar zijn voor het aidsvirus. Ten slotte, zo bleek bij deze patiënten, ruimt de nieuwe afweer de nog resterende, besmette immuuncellen op.

Zo werden twee patiënten genezen. De één, een Brit, was in 2003 met hiv besmet, werd sinds 2012 met de standaard antivirale therapie behandeld en kreeg in 2012 de ziekte van Hodgkin, een soort lymfekanker. Toen hij anderhalf jaar na de combinatietherapie nog virusvrij bleek, stopten de artsen met de antivirale middelen. Weer anderhalf jaar later zijn er nog steeds geen sporen van het virus. De andere patiënt, een Duitser, had hiv en leukemie, gebruikt nu drieënhalve maand geen virusremmers meer en is ook nog virusvrij.

Giftig

De onderzoekers houden nog een kleine slag om de arm. Het zou niet de eerste keer zijn dat het virus opgeruimd lijkt, maar zich verscholen blijkt te hebben en later alsnog opduikt. Bovendien wijzen ze erop dat dit niet de standaardbehandeling tegen hiv kan worden. Daarvoor is de chemotherapie veel te giftig. Ze hopen dat ze een manier vinden waarop de CCR5-variante stamcellen alleen voldoende zijn.

Het onderzoek is onderdeel van een groot Europees project dat door Nijhuis samen met haar Utrechtse collega, de arts-viroloog Anne Wensing, is opgezet. Het eerste doel van dit project is het aanleggen van een pool van stamceldonoren die over de juiste genetische variant beschikken. Daar zitten nu 22.000 donoren in.

De onderzoekers zouden de resultaten vanavond op een virologisch congres in Seattle bekendmaken, maar de onderzoeksresultaten lekten afgelopen nacht uit.

Lees ook:

Waar blijft toch het aidsvaccin?

Bijna veertig jaar na de ontdekking van het aidsvirus is er nog altijd geen ultiem vaccin in zicht. Wetenschappers uit de hele wereld braken zich in juli 2018 in Amsterdam het hoofd over hoe dit veelkoppige monster te bestrijden.

Comeback van het hiv-virus

Na jaren in het defensief, nam in 2016 het aantal besmettingen met het virus dat de ziekte aids veroorzaakt weer toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden