Stalin zette de lengte van drie kanalen op een pakje sigaretten

Met tien auto's stuiteren we over de M18. De enige kleur in dit landschap zijn onze Nederlandse kentekenplaten. De vijftienhonderd kilometer tussen Moermansk en Sint Petersburg zijn een waardige uitdaging tijdens deze autorally. Het landschap doet niet onder voor de Noorse fjorden, Zweedse meren en de besneeuwde vlaktes van Fins Karelië. Sneeuw is een zegen voor dit land. Het bedekt de wreedheid van deze aarde met een laag onschuld. De naaldbossen staan als een dranghek voor de historie in Russisch Karelië.

Tijdens een pitsstop in het midden van het niets wordt een Russische lunch opgediend: borsjtsj, blini, pirogi en een stukje geschiedenis. De eigenaresse van dit huiskamerrestaurant laat ons eerst een bodempje leggen voordat ze ons meeneemt naar wat elk van ons in de geschiedenisboeken tot zich heeft genomen. De kampen. Slechts een kilometer van de snelweg ligt Tedino. In de jaren dertig werden eerst politiek gevangenen en later gedetineerden hierheen gezonden om dwangarbeid te verrichten.

Het boek De Goelagarchipel van Alexander Solzjenitsyn is gebaseerd op wat er in dit gebied gebeurd is. De titel doet bij de groep rallyrijders ergens nog een bel rinkelen. Maar het tafereel spreekt boekdelen.

Het gebied is perfect als set voor een horrorfilm. Het tafereel is even fotogeniek als het spookdorp Pripjat in Tsjernobyl. Kinderspeelgoed en skeletten van beesten in de vervallen barakken vormen het bewijs dat hier ooit geleefd is.

Maar het echte bewijs zit op de resten van een deur geplakt. Een sticker van een pakje sigaretten Belomor Kanal (Witte Zeekanaal) heeft de tand des tijds doorstaan. De sigaretten waren vooral populair door hun lage prijs. Een prettige bijkomstigheid was dat het pakje waarin vijfentwintig sigaretten konden, door Stalin ingezet was als propaganda om zijn succes van het eerste vijfjarenplan bij de massa bekend te maken.

Honderdduizenden politieke gevangenen hebben in twintig maanden tijd zonder bruikbaar gereedschap een kanaal gegraven van 227 kilometer dat de Witte Zee verbindt met de Oostzee bij Sint Petersburg. Het werd de langste waterverbinding in die tijd, de trots van de Sovjet Unie. Ter vergelijking werden de lengtes van het Suezkanaal en het Duitse Noord-Oostzeekanaal op hetzelfde sigarettenpakje aangegeven. Vanwege het project moesten spoorlijnen worden verlegd en werden negen dammen door twee grote meren en rivieren gebouwd waar we in twee dagen tijd overheen rijden. Op het pakje sigaretten kruipt een rode lijn tussen de Witte Zee en de Oostzee. Een rode lijn van bloed van naar men zegt tussen vijftig- en honderdduizend mensen die het eerste en enige project voltooiden van de Goelag, de organisatie achter de politieke strafkampen.

Terug bij de snelweg wacht de eigenaresse ons op na deze onverwachte excursie naar de tijd van Stalin. In haar handen houdt ze met kool en appel gevulde pirogi. Een zakje voor elke auto. Ze weet dat we de komende zeshonderd kilometer niets eetbaars tegen zullen tegenkomen.

Als mijn dankbare hand naar de warme zakjes reikt, houdt zij ze tegen. We moeten een deal maken. Nu het beeld van de barakken iedereen op het netvlies staat, moet ik mijn mensen vertellen wie Solzjenitsyn was en over de sigaretten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden