De Havenstaking in Rotterdam in 1979.Beeld Nationaal Archief

InterviewSjaak van der Velden

Staken door de eeuwen heen: voor een toilet, een dertiende maand en een goede hoofdredacteur

Stakingsexpert Sjaak van der Velden gaat met pensioen. Zijn afscheidscadeau: een boek over Nederlandse stakingen door de eeuwen heen.

Tienduizend man. Allemaal gehesen in een net pak, waarschijnlijk hun zondagse kloffie. Want staken doe je niet in je werkkleding. “25 gulden nee! 75 ja!”, scanderen ze terwijl ze over de Maasbrug wandelen. Al het verkeer negerend. Er zijn spandoeken met daarop ‘arbeidersmacht’. Wie niet meedoet, wordt onderkruiper genoemd, of dief en aangepakt door de dweilploeg – lees: een knokploeg die stakingsbrekers weer tot het staken dwingt.

Het is augustus 1970. En op de dan zestienjarige Sjaak van der Velden maken de duizenden stakende havenarbeiders die door de Rotterdamse straten marcheren een onuitwisbare indruk. Zo onuitwisbaar, dat hij haast alle interessante stakingen begint bij te houden. Kranteknipsels, pamfletten, leuzen. Ze gaan allemaal in een van zijn vele plakboeken. Hij gaat geschiedenis studeren, promoveert zelfs uiteindelijk op het onderwerp stakingen.

En nu, bijna vijftig jaar nadat die stakingsliefde ontstak, is er een boek: het 288 pagina’s tellende ‘Groot Stakersboek’. Net voor zijn pensioen. Het is een verzameling van grappige, gewelddadige, ontroerende, bijzondere stakingen op Nederlandse bodem. Met op de kaft een foto van die Rotterdamse havenarbeiders. Uiteraard in hun zondagse kloffie.

Bijna drie maanden lang spitte historicus en stakingsexpert Van der Velden zijn eigen en andere archieven door, op zoek naar stakingen en bijpassende afbeeldingen. Hij trapt af met de enige niet-Nederlandse staking in het boek. De allereerste ooit. Voor zover bekend dan. Die vindt plaats in het oude Egypte, 1158 jaar voor Christus. Bouwers van graftombes klagen dat ze honger hebben, verdenken hun bazen van corruptie. Ze stoppen met werken en gaan zitten. Na zeven dagen zitten krijgen ze toch de geëiste zakken tarwe mee.

Poepen en plassen in stilte

Voorbij komen ook de stakingen waarbij stakers ‘deugdelijke toiletten’ eisen. Ze willen kunnen poepen en plassen in stilte. Met deur. Er is de staking die tv-zenders Nederland 1 en 2 op zwart doet gaan. En een waarbij weekblad Haagse Post het presteert de nieuwe hoofdredacteur de laan uit te sturen. En die waarbij Feyenoorders uit protest stoppen met voetballen. Uiteindelijk hervatten ze de wedstrijd en winnen ze.

Dan is er nog de kortste staking ooit. Op 24 december 1926. Bankmedewerkers van de Rotterdamsche Bankenvereeniging leggen dan het werk neer omdat ze plots geen dertiende maand hebben ontvangen. Twee minuten duurt het maar voor het bestuur overstag gaat.

De langste staking ooit vindt vier jaar eerder plaats. Ruim twee jaar duurt het protest van arbeiders van een houtzagerij in Blokzijl, 843 dagen om precies te zijn. De stakers eisen een cao en erkenning van de vakbond. Er zijn rellen, oproer. Maar de staking levert niets op. Terugkomen mogen de stakers niet. En een nieuwe baan vinden ze ook moeizaam.

Bij het optekenen van sommige van die werkonderbrekingen moest Van der Velden, ondanks al die kennis, soms ook twee keer slikken. Neem die van bouwvakkers uit Zaandam in 1965. Ze eisen een fikse loonsverhoging en uiten hun ontevredenheid over twee functionarissen van hun bedrijf. Geen opmerkelijke eisen voor stakers. Maar omdat het vooral om Turkse arbeidsmigranten gaat, zijn de gevolgen ingrijpend. 57 van de 59 stakers wordt op het vliegtuig terug naar Turkije gezet. Wegens inbreuk van de openbare orde, oordelen de autoriteiten.

Van der Velden: “Ik schrok er wel van. Dat dit nog niet zo lang geleden mogelijk was in Nederland...”

Slagader doorgebeten en bloed uitgezogen

Nog zo één. Februari 1941. Tienduizenden fabrieksarbeiders, winkelmeisjes, gemeentelieden en vele andere werknemers protesteren tegen de manier waarop Joodse Nederlanders worden behandeld. Er breekt een vechtpartij uit waarbij een NSB’er om het leven komt. SS-commandant Hanns Rauter zegt over het incident: “Een Jood was van achteren op hem gesprongen, had hem de slagader doorgebeten en zijn bloed uitgezogen”.

Het gevolg: razzia’s. Ruim vierhonderd Joodse mannen worden afgevoerd naar een legerkamp. Een tweede staking levert 27 doden op.

Boven: de eerste Nederlandse staking vond plaats in 1372 in Leiden in de lakennijverheid. Er werden betere werk­omstandigheden geëist.Beeld Groot stakersboek

Door de jaren heen heeft Van der Velden het staken ook zien veranderen. Waren het eerder vooral de havenarbeiders, de fabrieksarbeiders en anderen uit de industrie die zwaaiden met spandoeken en leuzen scandeerden. Nu zijn het vooral werknemers uit de publieke sector die van zich laten horen. De historicus wijst op het onderwijs dat de afgelopen twee jaar flink van zich heeft laten horen op het Malieveld. Maar ook zorgmedewerkers en personeel van het openbaar vervoer maakten hun onvrede kenbaar.

‘Vuile vieze CNV-kankerhoer’

Nog een verschil met vroeger, zegt Van der Velden, is dat er veel korter wordt gestaakt. “Nu is het steeds een dag. Vroeger was het wel een paar weken.”

Iets wat in al die eeuwen onveranderd bleef, zijn de spanningen tussen stakers en niet-stakers. In februari 1995 tekende de Volkskrant het relaas op van stakers die ageerden tegen een van hun collega’s die bleef werken. De vrouw was een ‘vuile vieze CNV-kankerhoer’. Haar keel zou worden doorgesneden. Een volgende keer verzuip ik je, zei haar kanomaatje ook. En bij de havenstaking in 1970, zo is te zien op beelden van het programma ‘Andere Tijden’, zei een toeschouwer over de havenarbeiders die blijven werken: “Die moeten ze de hersens zachtjes an inslaan. Die profiteren toch van de mensen die nou staken.” “Dit soort dingen gebeurt nog steeds”, zegt Van der Velden.

Met het stakersboek sluit de historicus zijn carrière als stakingsexpert af. Wat hij nu gaat doen? Weer iets met zijn handen, zegt de geboren Rotterdammer die in een vorig leven timmerman was. “Misschien ga ik wel in musea werken als timmerman. Ik ga in ieder geval niet achter de geraniums zitten.”

 Lees ook: 

Staking volgt op staking, ondanks al het goede nieuws

Het stakingsrecord lijkt dit jaar te gaan sneuvelen. 2017 ging al de boeken in als een jaar met historisch veel stakingen, maar liefst 32 in totaal telde het CBS. Nu al staat bij vakbond FNV, de grootste in het land, de stakingsteller op twintig. Twee keer zoveel als vorig jaar rond deze periode. En daar komen stakingen die andere bonden initieerden nog bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden