déjà vu

Staken? Dat doe je maar op je vrije middag

Duizenden docenten protesteerden op 19 juni 1980 op het Malieveld tegen minister Arie Pais. Beeld ANP

Beter één dag geen onderwijs dan een heel jaar slecht onderwijs. Met dat argument verdedigde de Algemene Bond voor Onderwijzend Personeel (ABOP) de voor 19 juni 1980 uitgeroepen onderwijsstaking. Ongekend, toentertijd.

Het middel wordt nu nog met enige terughoudendheid gebruikt, maar is niet ongewoon. Deze week werd een landelijke actiedag op 15 maart aangekondigd.

Bijna veertig jaar geleden was dit nog ongekend. Ambtenaren hoorden door te werken, ook in geval van onvrede. Voor onderwijzend personeel gold dat extra. Dat had immers de zorg over leerlingen en die mochten niet de dupe worden van conflicten waar ze niets mee te maken hadden.

Dat de ABOP in 1980 als eerste onderwijsbond ooit toch naar het stakingsmiddel greep, had te maken met de werkgelegenheidssituatie. Bij de Nederlandse arbeidsbureaus stonden op dat moment 16.000 werkloze docenten ingeschreven. In de volgende twee jaar stonden nog eens 5000 onderwijsbanen op de tocht. Voor de hele jaren tachtig werd – vooral op grond van teruglopende leerlingenaantallen – een afname van vijftigduizend jobs verwacht, ongeveer een kwart van het totaalaanbod.

Geen werkverschaffing

De ABOP zag de oplossing in kleinere klassen: met maximaal 24 leerlingen in de laagste klassen en maximaal dertig in de hoogste. Dat was niet alleen goed voor de werkgelegenheid, maar ook goed voor de kwaliteit van de lessen. Onderwijsminister Arie Pais (VVD) liet bij herhaling weten dat het geld voor zo’n maatregel ontbrak. Bovendien zei hij in interviews niet overtuigd te zijn van de noodzaak: “Onderwijs is geen werkverschaffing.” 

CDA-fractievoorzitter in de Tweede Kamer Ruud Lubbers noemde de werkonderbreking overbodig en schadelijk.

De meeste andere onderwijsbonden en hun achterban deelden de mening van de ABOP. Maar staken ging voor hen nog te ver. In de publieke opinie ging De Telegraaf het felst tekeer tegen de ABOP-leden. Die zouden zich onttrekken aan hun taak en plicht. Een briefschrijver in die krant opperde: ‘Als het onderwijs u werkelijk ter harte gaat, dan gaat u op uw vrije middag of zaterdag de straat op’.

De ABOP zette toch door. In Amsterdam was de actiebereidheid misschien nog wel het hoogst. Daar werd op 9 juni 1980 al een voorschot genomen op de landelijke staking van tien dagen later. Personeelsleden van zo’n honderd lagere scholen en een aantal middelbare scholen legden het werk neer.

Onvermurwbaar

Op 19 juni bleef het niet bij alleen een staking. Er was ook een landelijk protest. Vanaf het Malieveld zouden docenten optrekken naar het Binnenhof om daar hun grieven kenbaar te maken. De verwachting was dat er 2500 tot 5000 demonstranten zouden komen opdagen. Het werden er zo’n tienduizend. Het sorteerde weinig effect. Minister Pais was onvermurwbaar.

Staken bleef niet zonder consequenties. De bewindsman had al vooraf laten weten dat docenten, die mee zouden doen aan de werkonderbreking, een dag lang geen salaris zouden krijgen.

De gemeente Zeist verweet 34 onderwijzers plichtverzuim. Ze gingen verhaal halen bij de ambtenarenrechter. Die bepaalde in het voorjaar van 1981, elf maanden na de staking, dat Zeist had gehandeld in strijd met de beginselen van behoorlijk bestuur. Formeel mocht er dan nog geen stakingsrecht voor ambtenaren zijn, in feite was dat recht door de wetgever inmiddels wel erkend, oordeelde de rechter. De ABOP vierde de uitspraak als een mijlpaal.

Anderhalf jaar later schroomden ook andere bonden niet om het stakingsmiddel te gebruiken. In november 1982 kwam het tot een vijfdaagse werkonderbreking uit protest tegen de door onderwijsminister Wim Deetman (CDA) aangekondigde bezuinigingen. In de zeven jaar dat hij op het departement zat, zou de bewindsman nog vaker woede opwekken. De meest legendarische leus uit die jaren: “Deetman, je snapt er geen reet van.”   

In Déjà Vu bekijkt Paul van der Steen wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden