Stadsnatuur: wilde planten in het Vondelpark

Op de Hobbemakade stevent een Amerikaanse toerist op me af met de vraag: 'He man, waar zijn al mijn vrienden uit de jaren zestig gebleven?' In het hele Vondelpark is geen hippie meer te zien. Ik moet hem zeggen dat die nu allemaal een gezin hebben en een goede baan. Teleurgesteld stapt hij het park weer in. Was hij daarvoor helemaal uit de States gekomen!

Dat het hoogzomer is, kun je merken. Skaters zigzaggen over de brede lanen tussen de fietsers en wandelaars door. Honden rennen blaffend rond op de grasvelden, waar gezinnen zijn neergestreken en eenlingen zich hebben uitgestrekt in de zon. Het romantische Vondelpark is recreatiegebied voor de Amsterdam mers.

Halsbandparkieten vliegen krijsend heen en weer tussen de bomen. Reigers vissen aan de parkvijvers en wieken bedaard laag over de verpozende bezoekers. Vroeger hadden ze een kolonie in het park, maar de reigers zijn jaren geleden verkast naar het Amsterdamse Bos. Het Vondelpark is ook landgoed en natuurgebied.

De situatie van het belangrijkste park van Amsterdam is problematisch. De veenbodem zakt er een tot twee centimeter per jaar. Het park is bezig een moeras te worden, waarin parkbomen verdrinken en mensen niet kunnen recreëren. Boomwortels verliezen hun houvast, de bomen zakken scheef. Andere gaan dood door de hoge grondwaterstand.

Het park wordt voorzichtig gerenoveerd met veel oog voor de karakteristieken van de oorspronkelijke landschappelijke aanleg. Het veenpakket wordt plaatselijk vervangen door een stabiel zand- en grondpakket, delen van lanen worden hersteld en oevers aangepast.

Gods boom
Op de intensief gemaaide gazons groeit weinig meer dan madeliefjes, klaver, paardebloemen en in het voorjaar draadereprijs. Interessanter zijn de bosgedeelten, waar de bomen door de slechte bodemconditie zelden ouder worden dan vijftig jaar. Aan de Overtoomzijde staat een oeroude schietwilg, die meer dan een eeuw oud moet zijn. De enorme stam is deels vermolmd en er groeien jonge lijsterbessen en iepen, een vlier en een jonge eik in. Toch leeft de boom nog. Iemand schreef op een bloot stuk kernhout: 'Tree of God'.

Ik wandel over de lommerrijke paden achter de Overtoom. Daar staat het vol Indische schijnaardbei en roze postelein. Ongetwijfeld ontsnapt uit buurtuinen. Net als de woekerende bonte gele dovenetel, de prachtframboos en de Japanse duizendknoop, die zich hier hebben gevestigd.

Een verrassing zijn de rode bessen van wilde of Italiaanse aronskelk. Het blad is vergaan en zonder het blad is niet te zien tot welke soort de bessenkolven op dikke groene stelen behoren. De aronskelk is misschien een stinzenplant, maar eigenlijk moet je voor die oude landgoedplanten, die zich zonder menselijke hulp weten te handhaven, in het voorjaar komen. In april bloeit her en der de blauwe anemoon (Anemone apennina), samen met onder meer handjeshelmbloem, Puschkinia scilloides en twee sterhyacintjes (Scilla bifolia en Scilla siberica). In mei toont de gewone vogelmelk zijn witte sterretjes. Door zijn rood geaderde bladeren is de bloedzuring dan ook een opvallende plant. Ook maagdenpalm komt als stinzenplant in de ondergroei van beplantingen voor.

Explosieve vruchten
In alle bosachtige delen is het klein springzaad, afkomstig uit naburige tuinen, uiterst algemeen. De rijpe vruchten tussen de kleine lichtgele bloemen spatten bij aanraking uit elkaar, waarbij ze hun zaden ver weg slingeren. Die explosieve vruchten hebben ze gemeen met de reuzenspringbalsemien, waarvan een lage lichtroze variëteit achter de Overtoom groeit.

Bij de tennisbaan groeien reuzenberenklauw en ridderzuring. De enorme rabarberbladeren van het groot hoefblad bedekken de oever van een watertje. En overal staat beekpunge, op de vijver oevers en in de grasvelden. Het Vondelpark is inderdaad een moeras aan het worden.

Op zonnige plekken, waar kort daarvoor gegraven is, bloeit in het voorjaar het klein hoefblad met zijn gele zonnetjes. Nu zijn daar hanenpoot, perzikkruid, witte amarant, ruige zegge, melkdistel, akkerdistel, kruldistel, gewone klit, kruipende boterbloem, vogelmuur en harig knopkruid te vinden. Kenmerkende planten van braakliggende plekken in de stad. Net zoals de tredplanten die groeien op de veel betreden padranden en in de grasvelden. Grote weegbree, varkenskers en varkensgras horen daarbij.

Bosplanten
Gevlekte dovenetel en klimop komen vanouds als bodembedekkers in het park voor. Zij vormen nu een wezenlijk bestanddeel van de bosflora. Typische bosplanten zijn fluitenkruid, hondsdraf, geel nagelkruid, dagkoekoeksbloem, stinkende gouwe, groot heksenkruid, look-zonder-look, daslook en zevenblad. De laatste is een gevreesd onkruid in tuinen, ook in de stad, maar hier als bosplant een sieraad. Zeldzaam is de bosereprijs, die vroeger bergereprijs heette en voornamelijk in het zuidwestelijke deel groeit. Bosereprijs hoort thuis in vochtige loofbossen in het zuiden en oosten van ons land.

Ik herinner me dat iemand tijdens een excursie opmerkte: ,,Die bergereprijs zal Brander wel uitgezet hebben.'' Piet Brander, boswachter in het Amsterdamse Bos, waar de bosereprijs ooit door NJN'ers is geïntroduceerd, woonde dicht bij het Vondelpark en heeft daar jarenlang de broedvogels geïnventariseerd.

Meer planten zijn zo in het park terechtgekomen. Het verhaal gaat dat Eli Heimans er ooit groot heksenkruid uitplantte. Bij de inventarisatie in het kader van Floron (Stichting Floristisch Onderzoek Nederland) in 1995 door leden van de Amsterdamse KNNV-afdeling werd het heksenkruid teruggevonden, op 'dezelfde plek' als waar Heimans het geplant zou hebben.

Een plant die in de zomer alle aandacht verdient, is het koninginnenkruid. Deze plant van moerassige plekken en slootoevers aardt hier uitstekend. Het rijzige, bossig groeiende koninginnenkruid bloeit nu met platte, roze schermen. Alle dagvlinders uit de buurt komen eropaf: atalanta, kleine vos, dagpauwoog, distelvlinder, gehakkelde aurelia, boomblauwtje, citroenvlinder en drie soorten witjes. Even kleurrijke bezoekers als de hippies van weleer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden