Stadje van de stille aandacht

Reportage | Ooit trok de boekenhandel Bredevoort uit het slop. Maar tegenwoordig worden boeken er nauwelijks nog verkocht. Hoe moet het verder met het Achterhoekse stadje?

Je bent Bredevoort nog niet binnen of je ziet boeken. Tegen de gevel van een oud huisje aan de Landstraat: kasten vol, één euro per stuk. In een karretje dat onbemand op de mooi gerestaureerde klinkerstoep staat. In winkeletalages, vensterbanken en ook in de marktkramen op 't Zand, genoemd naar de gedempte slotgracht eronder. Bestel je koffie bij museumcafé De Zwaan, dat het midden houdt tussen een uitdragerij en een huiskamer, dan zie je tussen de gebloemde serviezen, een antieke mangel, piano, barkrukken en een oude benzinepomp ook kasten vol boeken staan. Aan de muur hangt een krantenknipsel met als kop: 'Bredevoort Boekenmekka'.

Dat artikel dateert uit 1992: vlak voordat dit middeleeuwse stadje in de Achterhoek werd uitgeroepen tot nationale Boekenstad. Een vondst van Henk Ruessink, een inmiddels overleden leraar Nederlands die zag hoe Bredevoort leegliep. Jongeren trokken weg, drie van de vier bakkerijen sloten, de pluimveeslachterij was er ook mee opgehouden en in het mooi opgeknapte centrum stonden winkelpanden leeg. Het Engelse boekendorp Hay-on-Wye diende tot voorbeeld, Ruessink wist de bevolking én de gemeente voor zijn idee te winnen en al gauw was dit van oudsher agrarisch georiënteerde stadje met 1500 inwoners omgetoverd tot een magneet voor boekenliefhebbers. Op de officiële website is deze charmante geschiedenis na te lezen, net als de vermelding dat er zich zo'n twintig antiquariaten in het stadje hebben gevestigd.

Succes

Het werd een groot succes. In de woorden van Erik Grijsen (67), coördinator van de VVV en penningmeester van de Vereniging Bredevoorts Belang: "De Boekenstad was een upgrade voor Bredevoort." Ineens stonden boekhandelaars in de rij voor een pand en in hun kielzog trokken ook kunstenaars naar het stadje. Volgens Grijsen was hun invasie een verrijking: "Bredevoort was ons-kent-ons. Alle families kenden elkaar. Door het concept van de Boekenstad kwamen er ook stadsmensen uit Amsterdam en Den Haag, die wat vrijer waren en ideeën hadden over boeken."

Stop heel veel boeken in een stil stadje en de mensen stromen toe; het bleek een toverformule. 'Jachtterrein voor boekfanaten' kopte Trouw in 1999. Zodra de schoolvakanties waren aangebroken, trokken de leraren van Zierikzee naar Bredevoort, omdat ze dáár de meeste kans hadden op die zeldzame uitgave van Shakespeare of Goethe.

Maar werkt die formule nog steeds?

In de rest van de wereld wordt Het Boek bedreigd; antiquariaten sluiten, uitgeverijen verhuizen van chique grachtenpanden naar nederige kantoren en wie van papieren boeken houdt, koopt ze vaak op internet.

En intussen in Bredevoort?

Wie daar winkeltjes gaat tellen, komt niet meer tot twintig maar tot een stuk of zes. Veel antiquariaten zijn dicht. Ook Ruud Wilstra (57), eigenaar van tweedehands boekenzaak De Kantlijn, overweegt om zijn winkel voor het publiek te sluiten en louter als opslag te gebruiken. Ook al is het best druk rond zijn pand, dat nu is ingericht als schoolplatengalerie; voorbijgangers drommen rond de bakken voor de deur en vissen er 'De ontdekking van de hemel' uit of een John Grisham. Twee euro per stuk.

Tot nog toe houdt hij zijn winkel open "uit piëteit voor Bredevoort Boekenstad", zegt Wilstra, die er al sinds 1994 zijn handel drijft. In de hoogtijdagen kon hij er goed geld verdienen: jaarlijks ongeveer een ton. "Toen zaten hier bijna dertig antiquariaten. Dat had een aanzuigende werking op heel aparte mensen. Die hadden kannetjes koffie en broodjes bij zich, niet uit zuinigheid, maar omdat ze al hun geld en tijd in de boekwinkeltjes wilden besteden. Ze kochten volop. Het was hier vol kopende mensen."

Die mensen hadden ook nog een ander pluspunt: intellectuele bagage. "De man die vroeg: 'Heb je boeken over stoommachines?', die wist verschrikkelijk veel over stoommachines. Een ander wist weer alles over de Olympische Spelen in 1928. Al die stukjes kennis, dat vond ik vreselijk interessant. Aan het eind van zo'n gesprek wist ik zelf ook iets van zo'n onderwerp."

Maar die slimme klant, de gespecialiseerde verzamelaar, vertoont zich nauwelijks nog in Wilstra's winkel. "Die gaat nu naar internet." De macht van het web werd zo'n zeven jaar geleden voor het eerst voelbaar. "Kwam er iemand voor 'Der Hund', een boek over hondenrassen dat ooit drie- tot vierhonderd gulden kostte. Zag hij wat mijn prijs was, dan pakte hij z'n telefoon, googelde even en zei: 'In Groningen is het goedkoper'. Vervolgens kocht-ie het dáár, terwijl ik ernaast stond."

Inmiddels zit Wilstra, ondernemer in hart in nieren, zelf óók op internet, waar hij zijn brood verdient met schaars papier. Niet met de bestsellers van Mulisch, Giphart of Koch (vulling voor de koopjesbak), maar met een Gouden Gids uit 1980: ooit huis-aan-huis verspreid, door iedereen weggegooid en nu interessant voor een enkele genealoog. Of een veertig jaar oude Wehkamp-catalogus: "Daarmee ben ik de enige op internet, ik kan zelf de prijs bepalen."

Zijn fysieke winkel brengt jaarlijks nog maar acht- tot tienduizend euro op; nog geen tien procent van wat het was. Ook het type klant veranderde: van de boekenzoeker met een flink budget in de toerist die het leuk vindt om een vakantieboek te scoren. Veel kennis brengen deze klanten niet meer binnen, tot Wilstra's spijt. "Ik krijg nu veel toeristische vragen. Zeven keer per maand: 'Vindt u dit werk leuk? Heeft u al die boeken zelf gelezen?' Vraag jij dat weleens aan de kaasboer, of-ie het leuk vindt om kaas te verkopen?"

In Bredevoort valt niet meer van het boek te leven, ervaart ook Hugo Vrind, voorzitter van de Vereniging Bredevoorts Boekbelang en eigenaar van het antiquariaat Veelheden Hoe. "Mensen komen binnenlopen en roepen: 'Gut, wat leuk!' Meestal lopen ze dan de winkel weer uit. Hoe ik dat vind? Niet heel leuk, maar ik lig er ook niet wakker van. Ik heb er een pensioen naast."

Anno 2015 drijft de nationale Boekenstad vooral op hobby-ondernemers die hun boekwinkels alleen kunnen runnen dankzij een andere inkomstenbron ernaast. Hoe gek is het dan dat ze geregeld de winkeldeur sluiten? Soms maar een enkele middag per week open zijn?

Toch is ook die beperkte openstelling een reden waarom het concept van de Boekenstad 'onder druk staat' volgens Hans de Graaf, voorzitter van Vereniging Bredevoorts Belang. Internet is een boosdoener, maar op de boekhandelaren zelf valt ook wel wat aan te merken. "Het zijn allemaal liefhebbers, die bij mooi weer zeggen: 'Ik doe het maar dicht'. Als ik dan uit Amsterdam kom en de helft van de winkeltjes is dicht... Slechtere reclame kun je niet hebben."

Het is een verwijt dat Paul Koot, eigenaar van museumcafé De Zwaan, ook maar twee dagen per week open, naast zich neerlegt. Klandizie is sterk afhankelijk van het weer; soms is het wel heel erg stil in Bredevoort. "Als je dan de hele dag moet staan voor vijf of tien euro... Dat doet toch niemand?"

Vormen de bakken vol boeken een façade waarachter een leegte gaapt? Is de nationale Boekenstad, nog geen kwarteeuw oud, alweer een zinkend schip?

Bomvol

Dat treurige beeld rijmt niet met het bomvolle terras van restaurant Bertram op een warme dag. Ook niet met de bruinverbrande toeristen die door de pittoreske straatjes lopen of struinen over het boekenmarktje. Niet meer in vijf rijen dik, zoals vroeger heel gewoon was in Bredevoort Boekenstad, maar nog steeds staan er bij elke kraam mensen te bladeren of te lezen. Het is die sfeer van stille aandacht die Grijsen van de VVV heel graag wil behouden. "Ik hoorde laatst de uitdrukking: 'Lezen is denken met het hoofd van een ander'. Dat is toch mooi? Het boek blijft bestaan, daar ben ik van overtuigd."

Is dat wensdenken of een realistische voorspelling? Dat er in de Boekenstad véél minder boeken worden gekocht, dat het aanbod er flink is verschraald, dat serieuze boekenjagers er niet veel meer te zoeken hebben, dat mag de pret niet drukken. Bredevoort bruist, zegt iedereen in Bredevoort, en dat zou nooit gebeurd zijn als het zichzelf 22 jaar geleden niet tot Boekenstad had uitgeroepen. Er komen méér toeristen, de horeca doet goeie zaken, er worden festivals en concerten georganiseerd, binnenkort opent het Kulturhus z'n deuren en zaterdag 29 augustus is er toch echt weer een grote boekenmarkt. "Zoals het stadje daar ligt in die stilte van de Achterhoek", mijmert voorzitter De Graaf van Bredevoorts Belang, "daar zit best toekomst in." Mogelijk meer dan in het boek.

www.boekenstad.com

'Door het concept van Boekenstad kwamen er ook stadsmensen, die vrijer waren en ideeën hadden over boeken'

De boekenliefhebbers lopen niet meer vijf rijen dik door Bredevoort, zoals een jaar of tien geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden