Staatshoofd is wat anders dan tante

Het dossier-De Roy van Zuydewijn is niet ten onrechte aan de BVD gevraagd. Het diende immers om gevaar voor het staatshoofd te vermijden. Maar het had nooit binnen de koninklijke familie mogen rondgaan.

Erik Jurgens

Bij zijn persverklaring vorige week woensdag zei premier Balkenende iets heel merkwaardigs, zeker voor iemand die signeert als 'mr dr'. Hij zei dat het vanzelf spreekt dat de inlichtingen die zijn ingewonnen over De Roy van Zuydewijn in de familiekring van het staatshoofd werden besproken. Ik moet in het midden laten of dat inderdaad gebeurd is, dat weet ik niet. Maar de premier zegt dat het kan.

Balkenende stelde dat het voor de hand ligt dat inlichtingen worden ingewonnen over iemand die -door te trouwen met een nichtje- informeel toegang krijgt tot de omgeving van het staatshoofd. Dat lijkt mij ook. Als je te laat ontdekt dat iemand een veiligheidsrisico is, dan kan je dat later terecht worden verweten. Maar dat de gegevens ook in familiekring worden besproken is helemaal niet vanzelfsprekend.

We kennen in dit land een grondrecht dat de persoonlijke levenssfeer van de burger beschermt, van elke burger. Dat betekent dat als gegevens over burgers moeten worden geregistreerd in dossiers (bijvoorbeeld bij de belastingdienst, bij de sociale dienst, bij de politie, bij medische instanties) geregeld is wie inzage in die gegevens mogen hebben. Terecht, het gaat vaak over heel persoonlijke dingen.

Geeft een bevoegde instantie dus opdracht om die dossiers na te lopen, dan gelden er regels over de vraag aan wie die gegevens mogen worden gegeven. Kort samengevat komen die erop neer dat alleen diegenen inzage mogen hebben die deze nodig hebben om hun wettelijke taak te vervullen. En alleen daarvoor. Voor de rest geldt een plicht van geheimhouding. Dus een arts mag het medisch dossier van een burger niet zonder zijn toestemming laten zien aan een familielid of aan zijn werkgever. Dat spreekt wel vanzelf.

Een vraag aan onze premier: vindt hij werkelijk dat ons staatshoofd bevoegd is om gegevens die zijn verzameld om te kijken of iemand een veiligheidsrisico is voor het staatshoofd, mogen worden gedeeld met anderen in de familiekring? Als hij dat inderdaad vindt, dan kent hij de regels van onze rechtsstaat onvoldoende.

Ik praat expres almaar over 'staatshoofd', en niet over 'koningin' of 'koninklijk huis'. Die beperking maakt het verhaal nuchterder. Staatshoofd is een belangrijk ambt. Degene die dat ambt bekleedt moet goed beveiligd worden. Daarvoor is een aparte dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging. Deze valt onder de verantwoordelijkheid van de minister van justitie.

Die dienst wordt ook ingeschakeld als bijvoorbeeld een minister bijzondere bescherming nodig heeft. Stel het gaat niet over het staatshoofd maar over een minister. Zijn nichtje heeft een twijfelachtig vriendje. De dienst vindt dat ze daar -vanwege een mogelijk gevaar voor de minister- toch even naar moet laten kijken door de Algemene inlichtingen- en veiligheidsdienst (de vroegere BVD). Dan kan er toch geen sprake van zijn dat die minister inzage zou mogen hebben in de gegevens die uit deze actie te voorschijn komen (tenzij hij toevallig minister van justitie is, maar dan alleen ambtshalve, niet als oom). Mocht er een veiligheidsrisico blijken te bestaan, dan neemt die dienst de nodige maatregelen. Die kunnen ook daarin bestaan dat zij tegen de minister zegt: ik zou die meneer maar niet thuis ontvangen. Maar de achterliggende gegevens worden niet prijsgegeven.

Terug naar het staatshoofd. Daar geldt hetzelfde. Als het kabinet van de koningin (de ambtelijke ondersteuning van het staatshoofd), of de dienst Beveiliging, aan de AIVD vraagt die dossiers eens na te lopen, dan is er wat mij betreft geen probleem. Maar zij behoren over het resultaat daarvan mijns inziens aan het staatshoofd, of aan diens ambtenaren, alleen te melden of er een veiligheidsrisico is of niet. Zo ja, dan moeten maatregelen worden besproken. Zo niet, einde oefening.

Maar die gegevens zouden niet moeten worden uitgeleverd. En als dit toch gebeurt (het staatshoofd heeft tenslotte recht van inzage in geheime stukken, daar kan deze de verantwoordelijke minister om vragen), dan is dat de verantwoordelijkheid van de betrokken minister om te beslissen of er verder met die gegevens al of niet iets gedaan kan worden. Familieberaad valt, lijkt me, daarbuiten. Dat is immers een privé-zaak. Net zo min als een minister aan de ouders van het betrokken nichtje gegevens zou mogen doorgeven die de persoonlijke levenssfeer betreffen, mag het staatshoofd dat doen. Als de minister die het staatshoofd terzake adviseert (de premier met name) dat wel aanvaardbaar acht, dan gebeurt dat op zijn verantwoordelijkheid.

Wat de premier dus woensdag verklaarde is staatsrechtelijk gezien het volgende: ,,Ik vind het (in dit geval achteraf, want ik was er toen niet bij) goed dat -naar het lijkt- gegevens uit een ambtelijk dossier over de aanstaande schoonzoon van het nichtje van het staatshoofd in de familiekring van het staatshoofd besproken zijn''.

Dat is het feit waarvoor hij morgen aan de Tweede Kamer verantwoording zal moeten afleggen. Het staatshoofd is immers onschendbaar, de minister is verantwoordelijk.

Ik ben benieuwd welke gronden hij dan aanvoert om te rechtvaardigen dat niet daartoe bevoegden hebben kunnen beschikken over gegevens ontleend aan een ambtelijk dossier. Want vooral daarover gaat het.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden