Essay

Staat Polen een PolExit te wachten?

Betogers houden een foto omhoog van de partijleider Jaroslaw Kaczynski van de Recht en Rechtvaardigheidspartij (PiS), op zijn gezicht staat ‘schande’ geschreven. Beeld Reuters

Vandaag spreken Polen zich in lokale verkiezingen uit over hun nationalistische regering. Nationale en Europese verkiezingen volgen. Inzet: het lidmaatschap van de EU.

De EU, dat is volgens president Andrzej Duda, ooit een pro-Europeaan, een ‘denkbeeldige gemeenschap die voor ons weinig betekent’. “Ze moeten ons met rust laten en ons Polen laten repareren. Dat is het belangrijkste.”

Polen heeft volgens eigen opgaven de afgelopen jaren netto 102 miljard echte euro’s ontvangen van deze ‘denkbeeldige gemeenschap’ (omgerekend zo’n 6 miljard van de Nederlandse belastingbetaler). Dat geld komt Polen gewoon toe, benadrukte de president: “Wij hebben het recht het een en ander te verwachten van Europa dat ons in 1945 uitleverde aan de Russen.”

In werkelijkheid waren het de Amerikanen die besloten dat er geen Derde Wereldoorlog kwam en dat Polen achter het IJzeren Gordijn belandde. Maar op bezoek in Washington zweeg diezelfde president Duda erover. Hij toonde begrip voor Trumps handelsoorlog tegen Europa, alsof Polen geen lid is van de EU.

Verwatering

Het voormalige Oostblok is mede dankzij de EU veranderd in een veilige, welvarende zone. Maar sinds het grootste land van de regio wordt geregeerd door nationalisten, ligt de Unie onder vuur. Brussel maakt bezwaar tegen de autoritaire regeerstijl van de Recht en Rechtvaardigheidspartij (PiS). Die beschuldigt Brussel van ‘een ontoelaatbare inbreuk op de nationale soevereiniteit’. Premier Mateusz Morawiecki noemde het ‘gegrom uit het buitenland’.

Behalve met het ook door nationalisten geregeerde Hongarije onderhoudt Polen met geen enkel EU-land nog een hechte relatie. PiS heeft het overheidsapparaat de afgelopen twee jaar stevig in haar greep gekregen. Haar toon wordt stapje voor stapje anti-Europeser.

Menige Europeaan heeft de buik vol van de ‘nieuwkomers’. Waarom financieren wij landen die een loopje nemen met de democratie? Polen heeft in zijn eentje al meer uit Brussel ontvangen dan heel West-Europa tijdens het na-oorlogse Marshallplan (13 miljard toenmalige dollars, ongeveer 100 miljard dollar nu). Als ze zo graag weer onder de knoet willen leven in een grijze zone tussen Rusland en het Westen, laat ze.

Nationalisten zien de EU dan liever gereduceerd tot een vrijhandelszone zonder verdere verplichtingen. PiS-leider Jaroslaw Kaczynski bepleitte al in 2016 een Europees verdrag met ‘hervormingen die ook een aanbod voor Groot-Brittannië zijn’. Vergaande verwatering van de Unie dus.

Kaczynski en de Hongaarse premier Viktor Orbán passen in het rijtje Wilders, Le Pen, AfD, Zweden Democraten. Ze delen hun nadruk op het nationaal eigenbelang, angst voor verandering en strooien met sociale beloftes voor les oubliés. En ze hebben het allemaal gemunt op de EU, immigranten, en ‘de liberale elites’. Onder het mom van strijd tegen deze elites plaatst Kaczynski het hele staatsapparaat, inclusief rechtbanken, onder controle van zijn partij. Na vandaag hoopt hij hetzelfde te doen met lokale overheden die nu nog grotendeels in handen zijn van de oppositie.

PolExit

Na twee jaar waarschuwen heeft de Europese Commissie procedures aangespannen tegen Polen (en het Europarlement tegen Hongarije) om de rechtsstaat te redden. Een sprankje hoop voor de oppositie die niet kan opboksen tegen het mengsel van gul sociaal beleid, gesmeerde propaganda en ronkend nationalisme, aangewakkerd door vreemdelingenangst.

Maar in plaats van Polen te behouden voor een democratisch Europa, kunnen de stappen van de Commissie precies het omgekeerde veroorzaken: een PolExit. Dat woord duikt steeds vaker op. In de media die nog niet zijn gemuilkorfd door de nieuwe orde is de vraag steeds minder óf Kaczynski Polen uit de EU wil loodsen, maar hoe. “De EU is de laatste garantie voor onze vrijheid, en daarom moeten zij [PiS, red.] er wel tegen zijn”, aldus Michal Kaminski, ooit medewerker van Kaczynski, nu oppositie-parlementariër. “Ik ben heel bang dat dit conflict eindigt met het vertrek van Polen uit de EU.”

De linkse journalist Cezary Michalski concludeerde eind vorig jaar al dat Kaczynski de PolExit in gang heeft gezet: “Hij isoleert Polen van de meeste bondgenoten en buurlanden, zet de grondwet overboord, maakt de rechtsstaat kapot en beperkt de rechten van de oppositie. Daarmee verwerpt hij consequent alle Europese standaarden.”

De Europese Commissie heeft nu al haar juridische middelen ingezet om het tij te keren. Rijkelijk laat, want PiS heeft alle tijd gehad om alleen al het Constitutionele Hof, het OM, presidenten van rechtbanken en de Raad voor de Rechtspraak (die rechters benoemt) onder partijcontrole te plaatsen. Nu het Hooggerechtshof als laatste dreigt te worden ‘overgenomen’ door de partij, heeft de Commissie besloten in te grijpen.

Het is een duivels dilemma voor Brussel. Nog langer lijdzaam toekijken was geen optie. Maar tegelijkertijd drijft een openlijke confrontatie Kaczynski nog verder in anti-Europees vaarwater. De kans dat híj aan het langste eind trekt is groot. Net als Orban stelt hij Brusselse dreigementen en sancties voor als buitenlandse aanvallen op zijn land. Hij raakt daarmee een gevoelige snaar, in een land waar buitenlandse bezetting drie eeuwen lang eerder regel dan uitzondering was. Kritiek uit Brussel kan worden omgesmeed in electorale winst, op één voorwaarde: het vertrouwen in de EU moet omlaag.

Minder geld

Nu is de EU onder veel Polen nog te populair om openlijk anti-EU te zijn; ze vinden het EU-lidmaatschap goed voor hun land. Daarom zegt Kaczynski dat ‘Polen in de EU willen zijn’ - maar hij hoopt dat ze van inzicht veranderen.

De tijd daarvoor is rijp zodra de Brusselse spoeling dunner wordt. Polen krijgt vrijwel zeker aanzienlijk minder geld uit de structuurfondsen in de nieuwe EU- begroting. Want Polen is rijker geworden, en de Unie heeft andere prioriteiten, en PiS heeft veel goodwill verspeeld. Donald Tusk, oud-premier van Polen, nu voorzitter van de Europese Raad, constateerde al: “Ik kan me goed voorstellen dat Polen zelf nettobetaler wordt en de Poolse regering denkt: tijd om de Polen te vragen of ze nog wel EU-lid willen blijven.” De populaire rechtse schrijver Rafal Ziemkiewicz had het antwoord klaar: “Waarom staan we zo te trillen voor de EU? We hebben binnengesleept wat er binnen te slepen viel. Meer valt er niet te halen. De hoogste tijd om op te rotten.”

Een Europese vlag bij een demonstratie tegen het aanstellen van nieuwe rechters in het hooggerechtshof. Beeld Reuters

Een ander middel om de populariteit van de EU te ondermijnen, is de migrant; 51 procent van de Polen ziet liever dat hun land uit de EU stapt, dan dat het niet-Europese vreemdelingen opneemt, zelfs als ze daarmee alle EU-fondsen verspelen.

Kaczynski dankte zijn overwinning in 2015 mede aan de Europese Commissie. Deze drong tijdens de verkiezingscampagne aan op een verdeelsleutel voor vluchtelingen, waardoor moslims opeens een onderwerp werden in het vrijwel homogene - katholieke, blanke - Polen.

Zoiets dreigt nu weer te gebeuren: de Commissie start procedures, de Polen zijn wars van Brusselse inmenging. Daar kan Kaczynski zijn electorale voordeel mee doen.

De eerste stapjes richting PolExit zijn al gezet. Het Europese Hof oordeelde dit jaar dat een verdachte niet zomaar aan Polen kan worden uitgeleverd, omdat er twijfel is aan een eerlijk proces. Het vertrouwen in het Poolse rechtssysteem is dus officieel al aangetast. De ENCJ, een organisatie van Europese instituties die rechters benoemen, schorste in september de Poolse Raad van de Rechtspraak, omdat deze te afhankelijk is van politici.

Fietsers en vegetariërs

Het is goed te beseffen dat een (grote) minderheid (45 procent) van de Polen in 2003 voor toetreding tot de EU heeft gestemd, 13,5 procent was tegen. De rest bleef thuis. Veel Polen staan, aangemoedigd door de RK geestelijkheid, wantrouwig tegenover West-Europa met zijn “mengelmoes van culturen en rassen, een wereld van fietsers en vegetariërs die alleen duurzame energiebronnen gebruiken en elke uiting van religie bestrijden. Dat heeft weinig gemeen met traditionele Poolse waarden.” Om deze woorden van oud-minister Witold Waszczykowski moesten West-Europeanen erg lachen, maar voor de PiS-achterban was het de spijker op de kop. PiS-leider Kaczynski zal, nu de ruzies met de EU talrijker worden, geen moment aarzelen om te breken met Brussel, als hij zijn macht daardoor kan behouden.

Aversie in Polen is de ene kant van het verhaal. Aan de andere kant, in West-Europa, is de aanwezigheid van de nieuwe EU-lidstaten evenmin vanzelfsprekend. De Commissie doet haar best om de eenheid te bewaren, maar veel West-Europeanen zien Polen vooral als arbeidsmigranten met alle problemen van dien. Orban en Kaczynski hebben vele fans in West-Europa; doorgaans mensen die de EU het liefst zo snel mogelijk zien verdwijnen. EU-enthousiastelingen daarentegen zien beide heren als tijdbommen onder het Europese project, dat desnoods maar zonder Polen of Hongaren verder moet.

Jaroslaw Kaczynski (PIS) bij een partijcongres. Beeld REUTERS

Voor het bedrijfsleven is een keurige democratie geen noodzaak. Bedrijven maken zich zorgen over de verminderde rechtszekerheid, maar ze passen zich calculerend aan. Investeringen op de lokale markt - banken, supermarkten - zijn riskant, maar voor de productie is er weinig loos. De Poolse premier schimpt de ene dag op de EU en opent de dag daarop lachend een nieuwe Mercedesfabriek. Voor het bedrijfsleven is niet het EU-lidmaatschap, maar de vrijhandelszone het belangrijkste.

Autoritaire regeringen zuigen de staat leeg en bevorderen vriendjespolitiek, wat leidt tot oligarchisering en corruptie. Dat remt de ontwikkeling. Voor Kaczynski is dat geen probleem: “Ik ben bereid een lagere economische groei te accepteren als dat de prijs is om mijn visie van Polen door te drukken.” Daar schuilt een cynische logica achter: liever een kleinere koek, maar de hele koek, dan een klein stukje van een grote taart. Even cynisch kan het West-Europese bedrijfsleven concluderen dat een zwak Polen zo zijn voordelen heeft - dat hindert de concurrentie, terwijl het land een reservoir blijft van arbeidskrachten en hersenen. Nog altijd migreren meer Polen naar West-Europa dan er terugkeren.

En dan is er nog de grote politiek. Volgens de oud-minister van buitenlandse zaken Radoslaw Sikorski ‘zit je als land aan tafel, of sta je op de menukaart’. Polen heeft zich geïsoleerd - en staat daarmee op het menu. Aan tafel zitten Macron en Merkel. Als het aan Macron ligt, kunnen Polen en Hongarije direct hun biezen pakken. “Landen die zich niet aan de regels van Europa houden, moeten daar politieke consequenties aan verbinden.” Frankrijk is niet bereid om voor zulke landen te betalen; het heeft weinig moeite met een kern-Europa zonder Polen.

Onderaannemers

In Parijs denkt men met weemoed terug aan de tijd voor de uitbreiding van de EU en van voor de Wiedervereinigung, die aan het machtsevenwicht tussen de oude Bondsrepubliek en Frankrijk een einde maakte. Duitsland is nu onbetwist de grootste speler in de EU en ligt weer centraal in Europa. Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije zijn vóór alles onderaannemers van de Duitse industrie.

Dus is Berlijn terughoudend. Neem oud-minister Wolfgang Schäuble over Polen: “We mogen niet praten alsof alleen wij weten wat een rechtsstaat betekent. Het is fout iemand te behandelen als een leerling die een zesje heeft gekregen. Ik waarschuw voor een dergelijke arrogantie.”

Dat was in Griekenland wel anders. Daar was diezelfde Schäuble voor een keiharde aanpak. De miljarden die de Europese belastingbetaler ophoestte voor Grieken- land, redden Noord-Europese banken die roekeloos hadden geleend aan Athene. In Polen heeft Duitsland andere belangen. Het Duitse bedrijfsleven heeft er een dikke 30 miljard euro geïnvesteerd, veelal maakindustrie die open grenzen en stabiliteit nodig heeft.

Dat levert een paradox op. Kaczynski stookt graag anti-Duits sentiment op om zijn achterban te bespelen, maar ondertussen is Berlijn - uit welbegrepen eigenbelang - de grootste voorvechter van Polens blijvende aanwezigheid in de EU.

Geen lidstaat heeft zoveel baat bij de EU als Polen. Niet alleen economisch, maar vooral ook politiek. Verankerd in de Unie ligt het land eindelijk niet tussen potentiële vijanden ingeklemd. Binnen de EU heeft Polen met zijn 38 miljoen inwoners als enig Oost-Europees land een flinke stem in het kapittel. Als de EU implodeert, is Polen een van de grootste verliezers.

Kaczynski speelt met vuur en niet alleen de Russen gooien daar graag wat olie op. Of het een uitslaande brand wordt, beslissen de Polen uiteindelijk zelf, bij de stembus. 

Ekke Overbeek (1970) is filosoof en romanist en Trouwcorrespondent voor Centraal-Europa. In 2014 publiceerde hij ‘Eurotopper Tusk; het nieuwe Polen in Europa’.

Lees ook:

Nieuw patriottisme slaat aan in Polen

De Poolse regering scoort met het aanwakkeren van slachtofferschap. Er komt nu een ‘Polocaust’-museum.

Hoe kan Brussel een vuist maken tegen Polen en Hongarije?

De Europese Unie wil lidstaten die de rechtsstaat ondermijnen in het gelid krijgen, maar lijkt machteloos. Zo stemde het Europarlement vorige week voor een strafprocedure tegen Hongarije.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden