Sssst... alleen de wind

's Ochtends vroeg, bij regenachtig weer en westenwind, kan het intens stil zijn op het Dwingelderveld, nationaal park in hartje Drenthe. Tot een lelijk gebrom de rust verstoort.

Schaapherder Johan Coelingh zwerft al 28 jaar met zijn kudde over het Dwingelderveld, een uitgestrekt natuurgebied tussen Dwingelo en Ruinen. Hij kent het drassige terrein als z'n broekzak. Houdt van de peilloze rust op het vlakke Drentse land.

Maar, zegt hij, het stilste plekje van Nederland, dát is het Dwingelderveld niet. "Het is er stil. Het kan er doodstil zijn, vooral op regenachtige dagen en bij westenwind. Maar anders is er altijd wel iets te horen. Bij oostelijke wind hoor je de A28. De geluidswal heeft wel geholpen, maar het ruisen van het verkeer is nooit weg. Bij stil weer, aan het eind van de dag, blijft geluid langer hangen. Dan hoor je de motoren van een vliegtuigje ook langer brommen."

Volgens de Drentse Natuur- en Milieufederatie is het Dwingelderveld, het centrale deel, één van de stillere gebieden in de provincie. Vooral sinds er met zand uit het Noordenveld, de jongste uitbreiding van het natuurgebied, een fikse geluidswal is opgeworpen langs autoweg A28 (Assen-Hoogeveen). Sindsdien is het aanmerkelijk stiller geworden in het grootste natte heidegebied van West-Europa.

We nemen de proef op de som. Op 21 juli 's middags vanaf half twee lopen we in vier uur van het bezoekerscentrum in Ruinen, langs de randen van de Benderse heide en de Kraloërheide, in een wijde boog naar het Noordenveld. Van daaruit gaan we richting radiotelescoop in het noordelijk deel, om vervolgens over fietspaden zuidwaarts terug te wandelen naar het beginpunt.

Het is prachtig, warm zomerweer, stevig briesje uit westzuidwest, ongeveer kracht 4 tot 5. Veel fietsers, weinig wandelaars.

Snoepdoosje

Alles wat je hoort is de wind, de ruisende bladeren van de bomen én wat klaaglijk mekkerende schapen bij de kooi van Staatsbosbeheer. In de bosrand vliegen vogels verschrikt op. Tussen de bomen, buiten bereik van de wind, valt er een deken van rust over je heen. Alles wat je hoort is je eigen ademhaling en, tijdens het lopen, een rammelend snoepdoosje in je broekzak. Verder stilte, pure stilte.

Als we dichter bij de A28 komen, horen we op de achtergrond snelweggeluiden, een ziekenwagen met sirene spoedt voorbij. Maar een paar honderd meter verder al, midden in het bos, is het weer stil. Doodstil. Haast een beetje ongemakkelijk voor een westerling, die al opschrikt van een krakende boomtak.

Pas rond vier uur, middenin het Noordenveld, wordt de rust voor het eerst wreed verstoord door een sportvliegtuigje dat een paar rondjes maakt boven de heide. Het toestel vliegt lager dan de toegestane 150 meter. Maar het duurt slechts kort. Spoedig daalt de rust weer over het Drentse land.

Twintig jaar geleden was het wel anders, zegt schaapherder Coelingh. Toen oefende defensie nog boven het gebied. Helikopters, straaljagers zelfs. "Maar dat is nu een stuk minder."

Broedseizoen

Ronald Vorenhout, boswachter van Natuurmonumenten, ziet ze af en toe nog overvliegen, de legerheli's. Ook Vorenhout heeft een lange geschiedenis met het Dwingelderveld - als je er eenmaal werkt, wil je er kennelijk nooit meer weg. Vorenhout loopt er sinds 1984.

"Het is officieel een gebied waar defensie laag mag vliegen, echt tot vlak boven de grond", zegt de boswachter. "Maar we hebben een prima verstandhouding met de luchtmacht. Aan het begin van het broedseizoen, rond 1 maart, is één telefoontje met de luchtmacht genoeg: dan blijven ze tot 1 augustus weg. Dan gaat het luchtruim boven het Dwingelderveld dicht. Het zou wel mooi zijn als die regel ook zou gelden voor de sportvliegers die vanuit Hoogeveen vliegen. Maar eigenlijk krijgen wij nooit klachten, hoor. En broedende vogels hebben echt geen last van vliegtuigjes. Er zijn plekken waar het zo dood- en doodstil is, dat ik me kan voorstellen dat je er als westerling gillend zou willen weglopen."

Vorenhout is bijzonder opsporingsambtenaar en mag overtreders van het stiltegebod op de bon slingeren. In theorie dan. In de praktijk gebeurt dat eigenlijk nooit. Het is ook een beetje vreemd: "Als iemand met een ghettoblaster door het gebied banjert, kan ik die persoon verbaliseren. Maar als er vlak boven de grond een helikopter met veel kabaal oefent, mogen wij daar niks mee. Dat is moeilijk uit te leggen."

Albert Heckel, ook al zo'n veteraan, is boswachter bij Staatsbosbeheer in het Dwingelderveld. Al bijna 39 jaar. Ook hij vindt dat het wat wringt rond de stiltegebieden. Heel helder en duidelijk is het beleid niet. "Wat mag je verwachten van een stiltegebied? Ik zou niet weten hoe ik de stilte zou moeten handhaven. En hoe stil is het Dwingelderveld nou eigenlijk? Er zijn altijd plekken waar het geluid naar binnen dringt."

Overlast niet aangepakt

De natuur- en milieufederatie Drenthe (NMF) heeft in de zomer van 2009 met twintig vrijwilligers geluidsmetingen gedaan in de elf stiltegebieden in de provincie. Op 170 plekken werd het geluidsniveau gemeten. Hoewel de meting een momentopname was, waren de conclusies niet positief: in de zomer is het in de stiltegebieden niet stil. Vooral auto- en vliegverkeer zorgen voor overlast. "Het is vrijwel onmogelijk om in de zomer een half uur te wandelen zonder het geluid van een vervoermiddel te horen."

Ruim een kwart van de wandelaars vond de geluiden 'min of meer storend'. Net als elders in het land lijkt ook in de Drentse stiltegebieden de geluidsoverlast toe te nemen, constateerde NMF Drenthe.

Een paar jaar eerder was ook in het Nationaal Park Dwingelderveld een decibelmeting uitgevoerd en een peiling gehouden onder recreanten en omwonenden. Uit dat onderzoek bleek dat het gemeten geluid van verkeer op de weg en in de lucht zelfs op de rustigste punten de provinciale normen overschreed. Dat onderzoek leidde tot aanbevelingen om de stilte in het gebied te beschermen.

Eén van de suggesties was de aanleg van een geluidswal langs de snelweg A28, die grenst aan het nationaal park. De wal ligt er inmiddels. Het effect was meetbaar: de geluidshinder van het verkeer zakte tot onder de ondergrens voor stiltegebieden.

Andere suggesties waren er ook: bestrijd overlast door laag vliegverkeer en van luchtballonnen. En: handhaaf de stilte in de regio.

Met de meetrapporten is niet veel gebeurd, moet Pim Brocades Zaalberg, adviseur omgevingskwaliteit van NMF Drenthe, erkennen. De federatie heeft het onderwerp er bij laten zitten. Uiteindelijk ging er meer aandacht naar een campagne om de duisternis in de Drentse natuur te bevorderen. "Maar ook de provincie heeft het kopje laten hangen", zegt Brocades. "Dat blijkt wel uit een recente beleidsanalyse die de provincie heeft laten maken. Daarin staat dat de rol van de provincie als onduidelijk en passief wordt ervaren."

Stilte en duisternis zijn voor de mens belangrijk, zegt Brocades. "Die moet je kunnen ervaren. Natuurgebieden in Drenthe moeten een weldadige rust uitstralen. Daar zijn stiltegebieden voor." Serieus onderzoek naar de heilzame effecten van stilte (en duisternis) is er niet. De Gezondheidsraad bracht in 2006 een advies uit over stiltegebieden en gezondheid. Het ligt voor de hand, aldus het adviescollege, dat vooral geluidsgevoelige mensen baat hebben bij stille gebieden in en buiten de stad. De raad stelde vast dat een grote en nog groeiende groep mensen behoefte heeft aan het bezoeken van stille gebieden.

Meer aandacht voor het belang van stiltegebieden is gerechtvaardigd, luidde het advies in 2006. De Gezondheidsraad riep gemeenten, provincies en de rijksoverheid op om 'onderbouwde, uniforme en transparante methoden te ontwikkelen waarmee de geluidskwaliteit van stille gebieden kunnen worden beoordeeld'. Ook met dit advies is sinds 2006 weinig gedaan.

Tip van de boswachter

Boswachter Albert Heckel heeft een tip, voor wie de pure, serene stilte zoekt. Die vind je niet in het Dwingelderveld, zijn werkgebied, maar in een natuurgebiedje net onder Wapserveen. Daar, in de Wapserveense Petgaten, heerst de échte stilte. Geen snelweg in de buurt. Zelfs op zondagen hoor je er niks. "Daar is het pas echt rustig. Daar mag ik graag naar toe gaan. Die vredige rust daar..."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden