Sprookjes gaan nooit met pensioen

Moniek Hover met op de achtergrond de Sprookjesboom. Beeld Maikel Samuels

De Efteling bestaat 65 jaar. Het park bouwt sensationele attracties maar sprookjes blijven de basis. Behouden die verhalen hun betekenis in een veranderende tijd? Op naar het sprookjesbos.

Zelfs het kantoorpersoneel is bij De Efteling ondergebracht in een sprookjesachtig kasteel. Ja, bij het beroemde attractiepark in Kaatsheuvel trekken ze de huisstijl door tot in de details. Herkenbaarheid en standvastigheid zijn belangrijke redenen waarom De Efteling al zo lang bestaat. 65 jaar om precies te zijn, maar met pensioen gaat het park beslist niet. De bedoeling is dat Langnek in 2020 op 5 miljoen bezoekers neerkijkt, een record. Nieuwe trekpleister wordt de 35 miljoen euro kostende en zaterdag te openen Symbolica, een sensationele rit door - inderdaad - een sprookjeskasteel.

Maar hoeveel Symbolica's er in de toekomst ook mogen komen, in het Sprookjesbos, met die huisjes van Anton Pieck, ligt de basis. Hier hoort bijna ieder Nederlands kind - al of niet op schoolreisje - voor het eerst 'papier hier'. En meestal niet voor het laatst. Als mensen zelf kinderen hebben, keren ze naar De Efteling terug. Al is het maar om te constateren dat het park altijd trouw is gebleven aan hun nostalgische beginselen, vooral te zien aan de bouwstijl.

Romantische verlangen

Interessant is de vraag of de huidige tijdgeest, waarin grote behoefte is aan verhalen die 'echt gebeurd' zijn, niet knaagt aan die beginselen. Geloven we nog wel in sprookjes?

Volgens onze reisgids door het Sprookjesbos, Moniek Hover, lector Storytelling aan de NHTV in Breda, wel. "Mensen willen ook soms juist even ontsnappen uit de realiteit." Zij kan het weten - Hover promoveerde op een onderzoek naar de storytelling van De Efteling. "De angst is er altijd geweest dat sprookjes verloren zouden gaan. Daarom begonnen de gebroeders Grimm ze ook te verzamelen. Met succes. Het sprookjesboek van Grimm was lange tijd het meest verkochte boek, na de Bijbel. Nu zie je dat sprookjes in een andere vorm populair zijn, bijvoorbeeld op de televisie. Ik denk dat sprookjes blijven omdat ze voldoen aan ons romantische verlangen naar een onbestemd verleden."

Op het eerste gezicht lijkt de tijd inderdaad wel stil te hebben gestaan. Als we door de poort van het Sprookjesbos gaan hebben we de eerste 'papier hier' van Holle Bolle Gijs al te pakken, met het huis van Hans en Grietje lijkt niks geks aan de hand en langs het bospad verderop leggen een paar kleuters hun hoofd op een paddestoel, om te luisteren naar de sprookjesmuziek die eruit klinkt. Langs de vertrouwde route worden de verhalen verteld van Roodkapje, Doornroosje, Het meisje met de zwavelstokjes, Pinokkio en noem alle sprookjes maar op.

Mee met de tijd

Maar dan, bij het kasteel van Doornroosje, houden we halt. "Kijk", zegt Hover. "Zie je die kok daar staan met die pan in zijn hand? En zie je dat kokshulpje slapen? Dat was aanvankelijk anders. De kok was uitgebeeld met een slaande beweging richting dat jongetje en dat jongetje met een afwerende beweging. Daar kijken we tegenwoordig anders naar en dus heeft De Efteling dat al lang geleden aangepast."

Ook andere sprookjes gaan met hun tijd mee. Bij Roodkapje, bijvoorbeeld, is ongehoorzaamheid nu meer ondeugendheid geworden. "Dat vinden we tegenwoordig opvoedkundig meer verantwoord." De wolf is eveneens van karakter veranderd. Goed, hij ligt nog vervaarlijk in het bed van grootmoeder, maar in andere uitingen, zoals in boeken, op bekers of op t-shirts, is het dier een wat klunzig personage geworden. Niet té eng. "Toch is de slechterik wel nodig, zoals de wolf of de heks. Anders zouden sprookjes hun functie verliezen."

In het geval van die griezelige wolf of heks is dat volgens Hover 'de ingekaderde angst'. "Kinderen kunnen via die verhalen hun angsten verkennen. Ze lopen immers ook vaak goed af."

Wat weer hoop geeft. "Mensen willen hoop hebben, net als de Bijbelse verhalen die ook vaak bieden. De zeven hoofdzonden van de katholieke kerk zijn volgens sommige wetenschappers heel herkenbaar in sprookjes."

Sociale context

Even opzij nu, want een gezin wil foto's maken bij de Sprookjesboom. Nog zo'n betekenis van de oude verhalen: de sociale context. We willen die pratende boom met elkaar delen. Nog onlangs bleek dat het Brabantse attractiepark de meest getagde bestemming op Instagram is, in de hele Benelux. Meer dan het Amsterdamse Rijksmuseum en het Atomium in Brussel.

De Sprookjesboom staat er nog niet eens zo lang, trouwens, weet onze gids. Maar het lijkt alsof ie er altijd geweest is. Toch weer die stijlvastheid, die streng bewaakt wordt door de Stichting Natuurpark de Efteling, de enige aandeelhouder van het bedrijf. Een woordvoerder van de 65-jarige laat weten: "We zetten in dit bos niet ineens een knal van een attractie neer. Het is ook niet het een of het ander. Natuurlijk moeten we ons steeds blijven vernieuwen en met de tijd mee gaan, maar sprookjes blijven het hart."

Begonnen als R.K. Sport- en Wandelpark, nu een attractiegrootmacht in Europa

De Efteling is een katholiek initiatief. Kapelaan Rietra en Pastoor De Klijn kwamen in 1933 met het plan om een sportpark aan te leggen ten zuiden van Kaatsheuvel. Twee jaar later opende het R.K. Sport- en Wandelpark met voetbalvelden en een speelweide. Een jaar later kwam er een speeltuin bij met onder andere een draaimolen, een hoge glijbaan, een kabelbaan en een ponybaan. In 1950 richtten Reinier van der Heijden, Peter Reijnders en Anton Pieck Stichting Natuurpark de Efteling op met als doel 'de lichamelijke ontwikkeling en ontspanning van de inwoners van Loon op Zand (waar Kaatsheuvel toe behoort) te vergroten'. Bovendien moesten meer toeristen die kant op komen. Dat lukte: in 1951 passeren 50.000 bezoekers de poort. Op 31 mei 1952 wordt het Sprookjesbos geopend met tien sprookjes. Hover: "Er moest volgens mede-grondlegger Peter Reijnders klank, kleur en beweging in zitten. Toen Anton Pieck werd benaderd, zei hij: Het moet wel precies zo worden gebouwd zoals ik het heb getekend. En het moest toen al duurzaam. Vermaak, maar verantwoord vermaak. Liefst met een katholieke moraal."

Niet alle attracties op het enorme terrein van De Efteling (groter dan Disneyland Parijs) vertellen een verhaal, maar volgens Hover is het verhalende sinds de jaren negentig, toen de attractie 'Droomvlucht' werd geopend, weer terug.

Bang zijn ze volgens Hover in Kaatsheuvel overigens nooit geweest voor de concurrentie bij Parijs: "Toen Eurodisney in 1992 opende verwezen ze hier naar het basalten weggetje richting het kasteel van Doornroosje, door de jaren heen uitgesleten door miljoenen kindervoetjes. Het enige echte sprookjeskasteel staat in Kaatsheuvel, zeiden ze."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden