Springbok als litteken van verleden

ATLANTA - Met het symbool van apartheid getatoëerd op de schouder, heeft Zuid-Afrika met Penelope Heyns een curieuze sportheld in de armen gesloten. Vierenveertig jaar lang bleef het land verstoken van olympisch goud, in Atlanta werd Heyns een controversiëel voorbeeld met twee triomfen.

ROB VELTHUIS

Het enthousiasme van de natie zal verdeeld zijn, ook al bezweert Heyns na het realiseren van de dubbel op 100 en 200 meter schoolslag dat ze de steun heeft van president Nelson Mandela en Steve Iswete, de Zuidafrikaanse minister van sport. Heyns is blank en liet een Springbok tatoeëren op het bij zwemmers prominent zichtbare lichaamsdeel. Was het jeugdige onbezonnenheid van de nu 21-jarige ster toen ze in maart '91 de tatoeage liet aanbrengen? Of is ze gewoon naïef, om het embleem te gebruiken dat de blanke sportteams tijdens het tijdperk van apartheid droegen? Geconfronteerd met de suggestie dat de afbeelding niet duidt op enige vorm van goede smaak, zegt Heyns dat ze er geen politieke boodschap mee wil uitdragen. “Het is een persoonlijk symbool van sportief presteren.”

Het was in zwemmen en atletiek dat Zuid-Afrika in 1952 in Helsinki voor het laatst olympische geschiedenis had geschreven. Joan Harrisson triomfeerde in de Finse hoofdstad op de 100 meter rugslag; Esther Brand volgde bij het hoogspringen. Het medailleboek werd gesloten toen Zuid-Afrika in 1964 wegens zijn apartheidspolitiek van de Olympische Spelen werd uitgesloten. Pas in Barcelona werd het land weer toegelaten, met een team dat voor tien procent uit zwarte sporters bestond. Een percentage dat binnen de Atlanta-ploeg twintig bedraagt.

Het zal vermoedelijk nog Olympiade's duren voordat een evenwicht is bereikt dat een juiste afspiegeling vormt van de bevolkingssamenstelling. Zimbabwe onttrok zich veel eerder aan de toorn van de rest van de wereld, maar ook daar wordt het zwarte volk door de blanke minderheid nog steeds als minderwaardig beschouwd. In Zuid-Afrika heeft het natuurlijk niet slechts met onwil te maken. In de zwarte wijken ontbreekt het traditioneel aan de infrastructuur om de oorspronkelijke Zuid-Afrikanen dezelfde sportfaciliteiten te bieden als de blanken. De voornaamste sport waarin zij uitblinken is voetbal; een populaire sport is cricket, omdat ze zich met deze statussport tegen de blanken kunnen afzetten. Het zwarte nationale voetbalteam won afgelopen jaar in eigen land de Afrika Cup; de blanke rugby-ploeg werd wereldkampioen. Deze sportprestaties werden als symbool voor de 'eenwording' gevierd.

De blanke Elena Meyer was vier jaar geleden voorbestemd tijdens de olympische come-back het eerste goud voor Zuid-Afrika te delven. Ze werd dwars gezeten door de Ethiopische Derarte Tulu, die daarmee de eerste zwarte Afrikaanse vrouw werd die olympisch goud won. Heyns figureerde als zeventienjarige op dat evenement, met een 33ste en 34ste plaats op respectievelijk de 100 en 200 schoolslag. “Ik was nog niet tot ontwikkeling gekomen, mijn doelen waren nog beïnvloed door de sportboycot, te veel nationaal gericht. Nu heeft het land een goede sporttoekomst, internationale competitie motiveert nu eenmaal veel meer.”

Penelope Heyns werd geïnspireerd door haar moeder die haar dochter voorhield altijd het beste uit haar talenten te halen. Daartoe verhuisde zij in 1993 naar de universiteit van Nebraska. Met dank aan Amerikaanse coaches en trainingsmethoden verbeterde ze zich vanaf die tijd met vijf seconden op de 100 meter schoolslag. Het resulteerde dit jaar in de series van de Zuidafrikaanse trails in Durban in een wereldrecord van 1.07.46. De snelheid die ze ontwikkelde kwam nogal als een verrassing omdat Heyns dat seizoen slechts tweemaal in een vijftig meterbad had getraind. Haar universiteit in Lincoln, Nebraska beschikt slechts over een 25 yard-kuipje. In de series van het olympisch toernooi scherpte ze haar mondiale topper deze week aan tot 1.07,02 en moesten de Amerikanen met spijt constateren dat ze met hun eigen wapens werden verslagen: na de 100 werd de veertienjarige Amanda Beard ook op de 200 het slachtoffer van de Zuidafrikaanse.

Heyns kwam naar Atlanta met een fraaie lijst: Ze won de Universiade in Japan, de Pan Pacific Games in Atlanta, de Afrikaanse Spelen in Zimbabwe, de Zuidafrikaanse kampioenschappen in Durban, een grote wedstrijd in Oklahoma City en de Amerikaanse kampioenschappen in Michigan. Met haar triomfen in Atlanta hoopt ze haar land een goede dienst te hebben bewezen. “Voor het Zuidafrikaanse zwemmen is dit een belangrijke prestatie, het inspireert anderen ongetwijfeld een hoger niveau na te streven. Ik realiseer me dat de hele wereld in de gaten houdt wat er bij ons gebeurt. Ik ben ontzettend trots op de wijze waarop ons land vooruit gaat. Ik heb veel respect voor president Mandela.” Of, zoals David Norman, hoofd van het Zuidafrikaanse zwemteam concludeerde: “Dit is een teken dat ons land één is onder één regering, één vlag en één volkslied”. Met de Springbok als litteken uit het verleden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden