Spreekverbod Bür / Weer pijlen vanuit een hinderlaag

'De pijlen werden afgevuurd vanuit een hinderlaag; ik kon ze niet pareren, want het struikgewas bood geen zicht. Ik kan het nog steeds niet. (...) Het is voorbij.'' Bijna tien jaar geleden sprak de vroegere bisschop van Rotterdam, R.Ph. Bür deze woorden bij zijn afscheidsdienst. Hij zou ze nu weer kunnen herhalen. De oud-bisschop heeft een spreekverbod gekregen en moet afscheid nemen van zijn publieke rol in Nederland.

,,Voor het beeld van de katholieke kerk in dit land is deze zet rampzalig'', zegt kerkhistoricus Ton van Schaik. ,,Een spreekverbod is niet van deze tijd, dat zou alleen de vroegere inquisitie kunnen verzinnen.'' Het aan de kant manoeuvreren van de oud-bisschop is volgens Van Schaik een teken aan de wand dat het beleid van Rome steeds strakker en conservatiever wordt. Het laatste spreekverbod in rk Nederland stamt uit de jaren zestig, toen studentenpastor J. van Kilsdonk schreef over de 'geestelijke terreur van de Romeinse curie'.

Van Schaik zegt: ,,Bür is een man die gewend is zijn eigen gang te gaan. Hij had al diverse aanwijzingen gekregen dat hij moest inbinden. Die heeft hij genegeerd.''

Toen Bür nog bisschop (van Rotterdam) was, heeft hij soms standpunten ingenomen die niet overeenkwamen met de visie van het Vaticaan, bijvoorbeeld over het verplichte priestercelibaat. Ook pleitte hij voor verruiming van de regels voor deelname van niet-katholieken aan de eucharistie. De paus vond dat abortus en euthanasie volstrekt fout waren, maar Bür wees erop dat de 'nood die er bij mensen is, in geen enkele kerkelijke wet te vatten valt.'

,,Om hem nu een progressieve martelaar te noemen, gaat te ver'', vindt Van Schaik. ,,Het is heel bescheiden wat hij zegt. Het zijn absoluut geen revolutionaire ideeën.''

In het televisieprogramma 'Nova' benadrukte de 75-jarige Bür donderdag dat kardinaal Simonis niets van het gebeuren af wist. Van Schaik: ,,Het is echter volstrekt duidelijk dat de Nederlandse bisschoppen hierachter zitten. In de regel is zoiets een samenspel tussen het Vaticaanse staatssecretariaat en het episcopaat in het desbetreffende land.''

De publieke plek die Bür als oud-bisschop veroverd had, moet volgens Van Schaik de overige bisschoppen een doorn in het oog zijn geweest. ,,Hij is een dwarsligger én salonfühig, wat zeg ik: hoffühig. Na het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima werd hij op het paleis uitgenodigd voor de lunch. Simonis moest thuis een boterham eten. Ook heeft Bür prinses Margarita getrouwd. Hij voert vlotte gesprekken, heeft goede manieren. Onze bisschoppen missen deze levenskunst.''

Mocht Simonis daadwerkelijk een rol in het monddood maken van Bür hebben gespeeld, dan lijkt een oude pijnlijke geschiedenis zich te herhalen. Simonis heeft vroeger Bür in het zadel geholpen door hem te benoemen tot zijn vicaris en hem later bij Rome aan te bevelen als zijn hulpbisschop. Nadat Simonis in 1983 tot aartsbisschop van Utrecht was benoemd, werd Bür in de Maasstad diens populaire opvolger.

Op 13 maart 1993 werd hem plotseling ontslag verleend door paus Johannes Paulus II. Hij zou oververmoeid zijn en niet meer op kunnen tegen de voortdurende geruchtenstroom over zijn privé-leven, luidde de officiële verklaring. Volgens een ander verhaal zou Bür onder druk van Simonis zijn ontslag hebben aangevraagd, waarna de oud-bisschop vertrok naar een benedictijnenklooster in de Ardennen.

Niet duidelijk was én is of hij weg moest vanwege zijn te homo-vriendelijk geacht (benoemings)beleid of om eigen seksuele gedragingen. Na de affaire bekoelde de relatie tussen Bür en Simonis. Bür werd als bisschop opgevolgd door Ad van Luyn.

Volgens Van Schaik heersten er gevoelens van jaloezie, omdat Bür ook na zijn aftreden nog steeds veel media-aandacht genoot. ,,Simonis zegt plomp en ronduit wat Nederland moet doen en laten, Bür begint eerst over het mooie schilderij in je kamer en raakt daarna pas de kern van het gesprek.'' Daarbij komt dat bisschoppen buiten dienst altijd een risico met zich meebrengen, constateert Van Schaik. Zo voerde ook hulpbisschop Hendriks van Utrecht na zijn ontslag een eigen -weliswaar conservatieve- koers.

Bür heeft zijn spreekverbod al verbroken, meent Van Schaik. ,,Dat hij dit aan 'Nova' meedeelt, laat zien dat hij niets te verliezen heeft.'' De kerkhistoricus vermoedt dat de oud-bisschop al ten tijde van de viering van de 150 jaar bisschoppelijke hiërarchie in juni, geen woord meer mocht zeggen. ,,Hij was wel bij de viering aanwezig, maar vertrok daarna meteen. Hij heeft waarschijnlijk toen al geweten dat de zaak verknoeid was, en de kans is groot dat hij toen al een spreekverbod had.''

Van Schaik verwacht niet dat Bür opnieuw het publieke terrein zal opzoeken. ,,De oud-bisschop heeft geweigerd te vertellen wie de brief ondertekend heeft. Ook zei hij tegen Nova dat dit zijn laatste optreden was. Informatie gaf hij heel gedoseerd.'' Bür is volgens Van Schaik een man die loyaal is aan het Vaticaanse gezag. ,,Hij zit niet aan scenario's te denken om tóch door te zetten. Dat zou zijn geloofwaardigheid in Rome schaden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden