Spraakmakende stervelingen

Als media-aandacht een maatstaf is, was popster Michael Jackson van allen wier leven dit jaar een einde nam, de belangrijkste. Hij overleed op 25 juni, vijftig jaar oud, aan een overdosis van een narcosemiddel. Heel wat bescheidener herdacht werd een landgenoot die volgens de VN ’meer levens dan wie ook’ had gered: landbouwdeskundige Norman Borlaug (95), gestorven op 12 september. Dankzij zijn innovaties, bekroond met een Nobelprijs voor de vrede, kon her en der op aarde de productie van tarwe en rijst aanmerkelijk worden verbeterd en vermeerderd.

Binnen enkele maanden viel het laatste doek voor acteur, regisseur en toneelpedagoog Ton Lutz (89; 3-5), zijn vrouw Ann Hasekamp (82; 22-9), geverseerd in klassiek en modern drama, en zijn broer Pieter (82; 20-8), ook acteur. Solist pur sang Henk van Ulsen (82; 28-8) zou volgen, evenals Sacha Bulthuis, koningin van toneelgroep De Appel (61; 15-10), Bernard Droog (88; 22-12), groot in kleine rollen en Josine van Dalsum (61; 17-11), het bekendst van tv-series als ’Hollands Glorie’.

Voortaan alleen nog postuum te zien zijn ook Karl Malden (Mike Stone in ’The Streets of San Francisco’ en ruim vijftig filmrollen; 97; 1-7); Wendy Richard (65; 26-2) en Molly Sugden (86; 1-7), resp. Miss Brahms en Mrs. Slowcombe in ’Wordt u al geholpen?’; Farah Fawcett uit ’Charlie’s Angels’ (62; 25-6); ’Golden Girl’ Bea Arthur (86; 25-4); Patrick McGoohan, viermaal de schurk in ’Columbo’ (80; 13 -1); Ricardo Montalbán van ’Fantasy Island’ (88; 14-1); Patrick Swayze (57; 14-9) en David Carradine (72; 3-6), good en bad guy in de serie ’North and South’; de Oostenrijker Fritz Muliar, geknipt voor ’Der brave Soldat Schwejk’ (89; 4-5) en Martin Brozius (67; 24-3), van ’Ren je rot’ en ’Hamelen’, waarin ook Will van Selst (72; 23-2) en Wim Kouwenhoven (85; 20-6) optraden.

De Duitse toneelregisseur Jürgen Gosch (65; 11-6) stripte klassiekers, ook in Nederland. In kassakrakers als ’The Longest Day’ specialiseerde zich de Britse regisseur Ken Annakin (94; 22-4), in subtiele tienerfilms als ’The Breakfast Club’ zijn Amerikaanse vakgenoot John Hughes (59; 6-8). Hoogtepunten in het regie-oeuvre van de Fransman Claude Berri (74; 12-1) waren ’Jean de Florette’ en ’Manon des Sources’.

Voorgoed balletgeschiedenis werden de Duitse danseres en choreografe Pina Bausch (68; 30-6), haar Amerikaanse collega Merce Cunningham (90; 26-7), de Amerikaanse Eva Evdokimova (60; 3-4), ooit danspartner van Noerejev, en de Russische topballerina Jekaterina Maksimova (70; 29-4).

Monumentale muurschilderingen bewaren de herinnering aan Aart Roos (90; 15-11) en het Friese ’schildersbeest’ Gerrit Postma (76; 27-2). Jef Diederen (88; 25-8) bleef met zijn lyrische landschappen lang in de schaduw van voorbeelden als Lataster en Appel. Met knoopsculpturen raakte Shinkichi Tajiri (85; 15-3), sinds 1956 in Nederland, bij een groot publiek bekend. Ben Guntenaar (87; 8-5) leeft vooral voort in beeldhouwwerken in en om Amsterdam, architect Jos Franken (68; 25-3) in legio huizen in de Kempen. Van Jan Willem Rüedecker (85; 27-3), zoon van John, zijn o.a. de leeuwen voor het Nationaal Monument op de Dam.

Ontwierp de Fransman Pierre Paulin (81; 13-6) opmerkelijk bochtige zitmeubelen, de vroege Martin Visser (87; 23-10) hield het bij strakke, tijdloze banken. Jeanne-Claude Denat de Guillebon (74; 18-11) voorzag kunst van aanhalingstekens door met echtgenoot Christo grote gebouwen in te pakken.

Fotografe Helen Levitt (95; 29-3) legde zeven decennia lang het straatleven van gewone New Yorkers vast; land- en vakgenoot Irving Penn (92; 7-10) leverde Vogue intussen 150 covers. In bladen als Panorama bracht Dirk Buwalda (61; 2-2) van her en der mensen achter het nieuws in beeld. Langs de straten van Den Haag schiep de zonderling Gerard Fieret (85; 22-1), in de jaren ’50 en ’60 een fotografisch oeuvre. Portretfotograaf Frank Laufer (73; 12-1) ging uiteindelijk liever bootjes bergen in Amsterdamse grachten.

In de media bewierookt werden inzonderheid Simon Vinkenoog (80; 12-7), dichter, wietambassadeur, levensbejahende cultfiguur, en Martin Bril (49; 22-4), chroniqueur van het alledaagse. Kinderen, groot en klein, hebben veel te danken aan Veronica Hazelhoff (62; 1-7; drie Zilveren Griffels) en uitgeefster Tine van Buul (89; 26-1), die bij Querido een gezaghebbend jeugdfonds creëerde. Rico Bulthuis (98; 4-10) specialiseerde zich in thrillers, Wil Huygen (86; 21-1) met Rien Poortvliet in kabouters.

Ettelijke dichters stierven: Fritzi ten Harmsen van der Beek (81; 4-4; van flodderdiva tot kluizenares); Sonja Prins (96; 15-1; van actief communiste tot schrijfster in een boshut); de Vlamingen Christine D’haen (85; 3-9) en Bert Decorte (94; 14-10) en de Haagse oud-leraar Aart Kok (87; 12-1).

Voorgoed zwegen, in de VS, Frank McCourt (78; 19-7) van ’Angela’s Ashes’, John Updike (76; 27-1) van de Rabbit-cyclus, en de radicaal-feministische Marilyn French (79; 2-5); in Engeland J.G. (’Empire of the Sun’) Ballard (78; 19-4); in Ierland de verlamde taalvirtuoos Christopher Nolan (43; 20-2); in Spanje de romancier en socioloog Francisco Ayala (103; 3-11); in Frankrijk Maurice Druon (90; 14-4), auteur van succesromans en secretaris van de Académie Française; in Londen de Soedanees Tayyib Salih (80; 18-2), wiens roman ’Seizoen van de trek naar het noorden’ wereldwijd roem oogstte; in Israël de linkse satirische duizendpoot Amos Kenan (82; 4-8); en in Rusland Vasili Aksjonov (76; 3-11), literair herschepper van het leven onder Stalin.

Trouw verloor twee uitzonderlijke journalisten: Esther Hageman (51; 22-4), in wier Naschriften (on)gewone overledenen weer even tot leven kwamen, en taalartiest Arend Evenhuis (53; 14-12). Oud-collega’s gingen hem voor: oud-kunstredacteur Ger Kruis (81; 6-6), Henk Lokkerbol (84; 13-6), ooit snelleverancier van Haags stadsnieuws, later ANP-chef, en Michael Stein (73; 25-6), Midden-Oostenexpert van o.a. Trouw en NRC. Aan de Volkskrant ontviel columnist, literator en dichter Michaël Zeeman (50; 27-7), aan tv-kijkers in de VS Walter Cronkite (92; 17-7), twee decennia lang nieuwslezer met nationaal gezag.

Nederlands omroeppubliek betreurde de dood van Gerard van den Berg (’Zo vader, zo zoon’; 76; 7-8), filmquizmaster Bob Bouma (79; 17-9), Marcel (’Tros Aktua’) Bruijns (66; 29-6), de veelzijdige Jan de Cler (93; 23-2), KRO-grootheid in de jaren vijftig, Avro-regisseur Walter van der Kamp (83; 27-2), Ikon-directeur Wim Koole (79; 12-4), Vara-presentator Hugo van Krieken (58; 6-8), jazzspecialist Jaap Lüdeke (74; 9-11) en Kick Stokhuyzen (78; 12-1) van o.a. ’Ja, natuurlijk’ (NCRV). Persfotograaf Hubert van Es (67; 15-5) maakte in 1975 de opname van de val van Saigon.

De laatste vuursprankels van Ramses Shaffy’s (76; 1-12) mateloze leven doofden in een verzorgingstehuis. In de Nederlandse muziekwereld gingen hem voor: opera- en musicalzanger, acteur en schaker Tabe Bas (81; 29-1), jazzpianiste Pia Beck (84; 26-11), ex-Dolly Dot Ria Brieffies (52; 20-7), operasopraan Jeanette van Dijck (84; 3-5), gevoelscomponist Robert Heppener (84; 25-8), organist en hoogleraar orgelkunde Ewald Kooiman (70; 25-1), jazzaccordeonist Mat Mathews (Mathieu Schwartz, 84; 12-2), de veelzijdige Ger Oost, musicoloog en organist (66; 30-3), moderne-jazzpionier Jerry van Rooyen (80; 14-9), componist en organist Louis Toebosch (93; 22-5), trompettist Willy Schobben (93; 25-3) en cellist Piet Veenstra (86; 10-6).

Singer/songwriter Willy DeVille (58; 6-8, VS) had ooit een punkhit met ’Spanish Stroll’. Zangeres Koko Taylor (80; 4-6, VS) bracht het tot Queen of the Blues. Over de kinderlijke jazzstem van Blossom Dearie (82; 7-2) waren de meningen verdeeld. Mary Travers (72; 16-9, VS) verhief in het folktrio Peter, Paul en Mary haar stem tegen de Vietnamoorlog. Aan gitarist Les Paul (94; 13-8, VS), uitvinder van de elektrische gitaar met massieve klankkast, is menige rocklegende schatplichtig. In de juntajaren putten veel landgenoten van Máxima hoop uit de geëngageerde folksongs van Mercedes Sosa (74; 4-10).

Edzo Toxopeus (23-8), de VVD-minister aan wie menigeen een vrije zaterdag dankt, werd 91; Chris van Veen (86; 9-11), oud-minister van onderwijs (CHU) en als VNO-voorzitter de man achter het Akkoord van Wassenaar; ex-KVP-voorzitter Dick de Zeeuw (85; 18-2); de welbespraakte paladijn van Stalin Marcus Bakker (86; 24-12) en zijn kameraad Henk Hoekstra (84; 10-4); rasbestuurder Marry Visser-van Doorn (69; 17-7) stemde als een van de weinige CDA-Kamerleden voor het homohuwelijk.

Binnen één maand stierven de Amerikaanse senator Edward Kennedy (77; 25-8) en zijn zus Eunice, activiste voor invaliden (88; 11-8). ’Verschrikkelijk fout’ noemde Robert McNamara (93; 6-7), destijds defensieminister van de VS en later veelgeprezen president van de Wereldbank, in 1995 het Amerikaanse optreden in Vietnam. Econoom en vice-premier Jegor Gaidar (53; 16-12) stortte Rusland halsoverkop in de chaos van de vrijemarkteconomie. Natalja Estemirova (50), strijdster voor mensenrechten, werd er op 15-7 vermoord. De Zuid-Afrikaanse politica Helen Suzman (91; 1-1) voerde decennialang actie tegen de apartheid. Dat herstel van de democratie ’een langetermijnproject’ is, ervoer zowel Raúl Alfonsin (82; 31-3), postdictatoriaal president van Argentinië en bron van dit citaat, als Corazon Aquino (76; 1-8), na dictator Marcos president van de Filippijnen. Kim Dae-jung (83; 18-8), van dissident opgeklommen tot president van Zuid-Korea, zag zijn zonneschijnpolitiek – toenadering tot Noord-Korea – de mist in gaan.

Oud-FDP-minister Otto Lambsdorff (82; 5-12) bezorgde ex-dwangarbeiders van de Duitse nazi’s een schadevergoeding. Zijn Duits-Britse partijgenoot Ralf Dahrendorf, socioloog (80; 17-6), was evenals de Belg Karel van Miert (67; 22-6) Europees commissaris, maar vooral een veelgeroemd liberaal denker.

In Nederland nauwelijks herdacht werden Jaap Kruithof (79; 25-2), spraakmakend links filosoof uit Gent, en de Noorse ’groene’ denker Arne Naess (96; 12-1), anders dan de Poolse analist van marxisme en christendom Leszek Kolakowski (81; 17-7), de Amerikaan Irving Kristol (89; 18-9), peetvader van de neoconservatieven, de Franse structuralist en antropoloog Claude Lévi-Strauss (100; 31-10), pleitbezorger van de gelijkwaardigheid van culturen; de Leuvense hoogleraar wijsbegeerte en schrijfster Patricia De Martelaere (51; 4-3) en de Britse anti-dogmatische wetenschapsfilosoof Stephen Toulmin (87; 4-12).

Een bont gezelschap verliet de gedifferentieerd strijdende kerk. Alfabetisch: Bert Boer (63; 1-2), hervormd diaconaal bestuurder; Near East Ministry-directeur Herman Goudswaard (79; 22-5); de kritische rk theoloog Frans Haarsma (88; 25-11); de Nederlandse dichter van Engelse hymns Fred Kaan (80; 4-10); de doopsgezinde godgeleerde Henk Kossen (85; 28-11); vredesactivist Jan ter Laak (70; 12-3), van Pax Christi naar de luwte; de Filippijn Eraño Manalo (84; 31-8), leider van de grootste onafhankelijke kerk van Azië en luis in de pels van Rome; patriarch Pavle van de Servisch-orthodoxe kerk (95; 15-11); Christiaan Rensink (64; 21-6), oud-directeur van de predikantenbond en schilder; de Amerikaanse tv-prediker van het vooruitgangsevangelie Oral Roberts (91; 15-12) en zijn geldzuchtige omroepcollega Frederick J. Eikerenkoetter II (74; 28-7); de grote, maar op papier vaak duistere rk theoloog Edward Schillebeeckx (95; 23-12); ex-jezuïet, vertaler en schilder Ton van der Stap (74; 8-5); en de later getrouwde pastoor Henk Wortmann (86; 4-1), die in 1969 zijn Amsterdamse kerk leende voor een tv-spektakel met Reve.

Breed uitgemeten werd het lot van de Duitse nationale voetbalkeeper Robert Enke (32; 10-11; suïcide). Jong stierven ook de Belgische wielrenner en ex-amfetaminegebruiker Frank Vandenbroucke (34; 12-10), zijn Vlaamse medecoureur Frederiek Nolf (21; 5-2), de Russische turner Joeri Riazanow (22; 20-10; auto-ongeluk) en de Franse tennisser Mathieu Montcourt (24; 7-7). De voetbalwereld verloor de veelgeliefde trainer Bobby Robson (76; 31-7), Aad Bak (155 x Feyenoord; 82; 16-1) en Ajax’ hulptrainer Bobby Haarms (75; 6-6); de schaakwereld remisekoning Rob Hartoch (62; 28-5) en organisator en simultaangever Berry Withuis (88; 16-1). Hockeykeeper Maarten Sikkingh (6-5) werd 61, voormalig motorracer (topsnelheid 342 km) Rob Bron (6-10) 64, oud-ijsmeester van Thialf Jan de Jong (27-4) 66, ex-wielrenner Henk Nijdam (30-4) 73.

Rugslagzwemster Geertje Wielema (75; 18-8) grossierde in de jaren vijftig in titels. Kort daarop regende het goud voor de Oostenrijkse skiër Toni Sailer (73; 24-8), die later de amusementsindustrie binnengleed. Lang voordat ze op 17-2 overleed, doodde de Chileense torera Conchita Cintrón (86) zo’n 750 stieren.

Uit het gezelschap van Nobelprijswinnaars vielen weg: de Amerikaan Paul Samuelson (94; 13-12), wiens handboek uit 1948 hét standaardwerk voor de moderne economie werd; zijn Britse vakgenoot Clive Granger (74; 27-5), medegrondlegger van de financiële econometrie; en de Russische fysicus Vitali Ginzburg (93; 8-11), die meewerkte aan de ontwikkeling van de Russische waterstofbom (niet de reden voor zijn onderscheiding). Adriaan Kortlandt (91; 18-10), briljant etholoog en gedragsbioloog, dacht recht te hebben op de Nobelprijs die in 1973 Niko Tinbergen toeviel. Die hoge eer ontging ook de naar de VS geëmigreerde Nederlander Willem Kolff (97; 11-2), wiens uitvinding van de kunstnier miljoenen levens verlengde.

Cardioloog en politiek adviseur Arend Jan Dunning (78; 5-10) beklemtoonde dat de geneeskunde evenmin almachtig was als de God van zijn gereformeerde jeugd. Sterker nog relativeerde hoogleraar criminologie en strafrecht Louk Hulsman (85; 28-1) de waarde van het strafrecht. Prof. Tony Feitsma, monument van de frisistiek (81; 9-8), moest toezien hoe haar vak, het Fries, aan de Amsterdamse universiteiten werd wegbezuinigd. Voor legio studenten was de Leidse hoogleraar Cor Lammers (81; 1-5) vooral medeauteur – met J.A.A. van Doorn – van de standaardinleiding ’Moderne sociologie’.

Nadat Konrad Dannenberg (96; 15-2) V2’s voor de nazi’s had ontwikkeld, hielp hij in een nieuwe Heimat Amerikanen letterlijk naar de maan (1969). Erik Middelman (47; 20-6) ontwikkelde zich als autodidact tot mondiaal erkend expert in duurzame energie.

„Oorlog is georganiseerde moord”, zei Harry Patch (111; 25-7), de laatste overlevende uit de loopgraven van ’14-’18. In Uruzgan sneuvelden de Nederlanders Azdin Chadli (20; 6-4), Kevin van de Rijdt (26; 6-9) en Mark Leijsen (44; 7-9). Ondernemer Louis de Wijze (87; 20-7) kon Auschwitz navertellen en deed dat in woord en geschrift.

Paul Nouwen 74; 18.5) leidde twaalf jaar de ANWB. Pandenhandelaar Maup Caransa (93; 7-8) was in 1977 het eerste Nederlandse slachtoffer van een ontvoering om geld. Ook voor zichzelf vond Pierson-bankier jhr. Erik Beelaerts van Blokland (64; 14-7) een net maandsalaris genoeg. Yves Rocher (79; 26-12) stichtte een Frans cosmetica-imperium. De ontwikkeling van de Efteling tot een grootschalig attractiepark was te danken aan directeur Herman ten Bruggencate (88; 15-2); de geboorte van Playmobil-poppetjes aan het brein van de Duitser Hans Beck (79; 30-1). ’Ome Gerrit’ (80; 20-1) was met broer Arie decennialang het gezicht van het fiscaal ietwat onordelijke concern Van der Valk.

In 2009 eindigde ook het leven van: Richelle Laurijsen (18; 21-11), die tegen het misbruik van kanker streed en, vergeefs, tegen de ziekte zelf; Mellie Uyldert, racistische éminence grise van de kruidengeneeskunde en de astrologie (100; 12-5); ballonvaarster Nini Boesman (91; 2-6), die op haar negentigste nog in een zeppelin vloog; anti-rookmagiër Robert Jasper Grootveld (76; 26-2); tuinierster-op-kleur Elisabeth de Lestrieux (75; 9-3); Bertje Jens (95; 20-8), mede-oermoeder van het Pieterpad; en de 69-jarige Spaanse Carmen Bousada, die in een vruchtbaarheidskliniek over haar leeftijd loog en op haar 67ste van een tweeling beviel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden