Spotten met Israël

Kun je grappen maken over Israël zonder antisemitisch over te komen?

Over de Franse komiek Dieudonné is door anderen al genoeg gezegd, maar toen Jaap de Berg afgelopen maandag in zijn taalrubriek inging op de herkomst van het woord quenelle - een gebaar dat is geïnspireerd op de Hitlergroet en dat nu ook in Nederland ingeburgerd lijkt te raken, moest ik toch weer denken aan het verweer van Dieudonné dat dit gebaar weliswaar antizionistisch is, maar niet antisemitisch.

Wat hemzelf betreft is het eenvoudig. Hij heeft zich op zoveel andere momenten onnodig kwetsend uitgelaten over slachtoffers van de Holocaust dat je zijn eventuele kritiek op Israël daarvan moeilijk los kunt zien. Een van zijn 'grappen' bestond eruit een Joodse journalist toe te voegen dat hij hem de gaskamers wel gegund had. Zulk 'antizionisme' dus.

Maar één vraag bleef toch knagen: is het eigenlijk wel mogelijk grappen te maken over Israël die níet als antisemitisch worden uitgelegd? Het lastige geval wil immers dat Israël zich als de enige ware Joodse staat beschouwt. Daardoor krijgt alle spot aan het adres van die natie al snel een racistisch karakter. Wat voor sommigen reden lijkt te zijn de zaken om te draaien: wie Joden beledigt, die doelt eigenlijk op Israël. U zult vast met mij eens zijn dat het laatste een stuk moeilijker te verdedigen valt. Maar in beide gevallen hangt het laakbare misschien niet zozeer af van de grap zelf als van de vraag wie hem maakt - en waar.

In zijn essay 'Grenzen aan de vrijheid' (2010) zegt de schrijver-publicist Ian Buruma daarover iets heel verstandigs. "Het maakt ook een verschil of satire, kritiek of spot ten koste gaat van de meerderheid of een minderheid. [...] Zwarte Amerikanen onderling gebruiken het woord nigger als een soort geuzennaam, maar een blanke moet het niet in zijn hoofd halen die term te gebruiken." Zo is dat ook in Israël. Daar kan best worden gespot met de gevoeligheden van Joden. Legio Joodse schrijvers buiten Israël doen dat ook, zoals de Amerikaan Nathan Englander in de verhalenbundel 'Waar we het over hebben als we het over Anne Frank hebben'. Als je zelf Joods bent, mag dat.

Maar als je dat nou niet bent? Als je bijvoorbeeld als niet-Jood bent opgegroeid in Frankrijk, of in Nederland? Als we nog even Buruma's redenering volgen, zou je in West-Europa mogen spotten met 'zionisten' als die daar een machtige en arrogante meerderheid zouden vormen die wel een plaagstootje kan gebruiken. Zo vinden we het meestal ook niet zo erg als zwarte Amerikanen hun witte landgenoten belachelijk maken - andersom is het al veel pijnlijker. Maar als 'zionisten' in de wereld waar jij zelf woont een weinig agressieve minderheid vormen, dan krijgt grappenmakerij in hun richting al snel iets onsmakelijks.

Stel dus dat Palestijnen zich als minderheid niet altijd even gepaste grappen over Israëliërs veroorloven - wat best zo zal zijn - dan is dat te begrijpen. Zij lijden tenslotte direct onder de arrogantie van een bezettende macht, voor hen vallen zionisten en Joden vermoedelijk lastig uit elkaar te houden. Maar in Frankrijk of Nederland ligt dat anders. Tenzij je natuurlijk gelooft dat zionisten - of Joden - ook in West-Europa al veel te veel macht hebben vergaard - zoals ook in de jaren dertig werd beweerd.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden