Spotprenten verdelen de moslimwereld

De protesten tegen de spotprenten van Mohammed zijn koren op de molenvan extremistische moslims. Toch zijn ze geen teken dat de politieke islamin opmars is.

Wie zitten er achter de protesten tegen de Mohammed-cartoons uitDenemarken, die maar niet lijken op te houden? Zijn dat dezelfde radicalemoslims die met Hamas in de Palestijnse gebieden en met de MoslimBroederschap in Egypte verkiezingswinsten wisten te halen? Oftewel: is depolitieke islam in opmars?

“Ja en nee“, antwoordt Joost Hiltermann, Midden-Oostenkenner van deInternational Crisis Group aan de telefoon in Amman. Nee, want Hamas ende Broederschap hebben niet meegedaan aan de protesten terwijl Syrië, datgeen islamitische regering heeft, er wél bij betrokken was. Het was in deSyrische hoofdstad Damascus dat een woedende menigte de Deense ambassadein brand stak - een opvallend voorval in een dictatuur waar alle oppositiemet harde hand wordt onderdrukt.

En daar komt het 'ja' van Hiltermann vandaan: “Want de Syrische regeringvond het kennelijk nodig de druk te verlichten van de islamitischeoppositie, die een bedreiging vormt voor het regime.“ Radicale moslims zijnin Syrië al jaren geleden tot zwijgen gebracht, maar roeren zich steedsopenlijker. Door protesten toe te staan zou er wat druk van de ketel zijngehaald.

Toch denkt Hiltermann dat de protesten niet echt een teken zijn vanradicalisering in de moslimwereld. Volgens hem ging het zeker aanvankelijkom spontane uitingen van oprechte woede. “Veel moslims waren boos, omdatde profeet in de cartoons beschuldigd wordt van terrorisme. En met hem allemoslims. Van die woede is gebruik gemaakt door politieke bewegingen enregeringen.“

Ook voor de Franse islamdeskundige Olivier Roy is duidelijk datpolitieke factoren een grote rol spelen. De reactie op de spotprenten isgeen teken van radicalisering, maar maakt juist een splitsing zichtbaarbinnen de moslimgemeenschap, zegt hij. Volgens Roy ergeren veel moslims inhet Westen, waar de protesten beperkt bleven, zich aan de bemoeienis vanhet 'Arabische moederland'. “Daar heersen oude elites, die alles doen omhun macht en belangen te beschermen, over een groeiende gemeenschap vanmodernistische moslims.“

In het Westen voorzien veel moslimleiders en intellectuelen dankzij devrijheid van meningsuiting een modernisering van de islam, aldus Roy. “Datspeelt een grote rol bij hun reactie in de spotprentenkwestie: ze begrijpendat de prijs van de vrijheid is dat anderen die vrijheid ook mogengebruiken, ook als die anderen dat doen op een manier die hun tegenstaat.“

Heel anders is de situatie in de Arabische landen. Daar wijzen Arabischeregeringen de vrijheid van meningsuiting af, en dezer dagen gebruiken zedaarvoor graag het argument dat de islam zou moeten worden beschermd. Maar,betoogt Olivier Roy, het is hun weigering om de macht te delen, die deislamitische bewegingen groei heeft bezorgd. Als politieke oppositieonmogelijk is, wenden mensen zich met hun grieven tot de islam.

Zeker als islamitische bewegingen zich gematiger opstellen, zoalsmomenteel gebeurt. Zij hebben hun oude discours van revolutie en chaoslosgelaten, en tonen zich bereid binnen democratische systemen te werkenaan hervormingen. Dat is volgens Fareed Zakaria, columnist enbuitenlanddeskundige bij Newsweek, ook de achtergrond van de winst vanHamas in de Palestijnse gebieden en de Moslim Broederschap in Egypte. Dezeislamisten hebben zichzelf opnieuw uitgevonden en leggen nu heelpragmatisch de nadruk op vreedzame verandering in plaats van radicaleomwenteling. “De martelaren zullen burgemeesters worden“, zo kenschetst hijde ontwikkeling.

Deze islamitische bewegingen profiteren ervan dat seculiere partijen,die in het verleden veel aanhang hadden, geen verandering hebben kunnenbrengen in het Midden-Oosten. In Egypte konden ze niet op tegen presidentMoebaraks regime, in de Palestijnse gebieden faalde Fatah in deconfrontaties en onderhandelingen met Israël, in Irak liet de Baathpartijzich gebruiken door Saddam en in Syrië is de Baathpartij de speelbal vanAssad. Dat falen van de seculiere partijen, die soms socialistisch waren,soms nationalistisch, wordt door veel Arabieren gezien als het falen vande westerse manier van politiek bedrijven. “Arabieren denken dat ze depolitiek westerse stijl hebben uitgeprobeerd en dat die hun alleen tirannieen stagnatie heeft opgeleverd. Daar spelen moslimfundamentalisten op in,met een boodschap die aantrekkelijk simpel is in deze gecompliceerdewereld: islam is de oplossing.“

Het is belangrijk de islamitische groepen te begrijpen, stelt Zakaria,en te begrijpen dat ze gedijen op trots en het zoeken naar authenticiteit.En dat “we de woede niet moeten voeden die ze helpt om aanhang te winnen.De arrogantie van de regering-Bush is een grote zegen geweest voor deergste groepen in het Midden-Oosten. Zij worden gezien als de enigen diehet hoofd bieden aan de imperiale boeman.“

De woede over de Deense spotprenten heeft diezelfde functie. VolgensStephen Ulph, islamdeskundige bij de Jamestown Foundation, een denktankover terrorisme, gebruiken djihadi's de cartoonkwestie dankbaar voorpropaganda en zoeken ze ook naar manieren om de protesten gaande te houden.

Tegelijkertijd heeft die kwestie een verwijdering aan het licht gebrachttussen de radicale moslimgroepen. Met aan de ene kant de groepen die voorde democratische weg hebben gekozen, en aan de andere Al-Kaida en haarklonen. Al deze bewegingen delen van oorsprong dezelfde ideologie, diegeweld alleen toestaat in buitengewone omstandigheden, van zelfverdedigingen bezetting. Vanuit die achtergrond hebben de Palestijnse Hamas en deMoslim Broederschap gewelddadige protesten tegen de cartoons afgewezen.

Maar radicale djihadi-groepen, die gelieerd zijn aan Al-Kaida, hebbende ideologie opgerekt en zetten juist aan tot protest tegen de spotprenten'om steun aan de profeet te tonen'.

De verwijdering bleek de afgelopen weken ook op internetsites vanradicale groepen. In januari leverde één daarvan indirect kritiek opHamas en de Broederschap, door 102 geestelijken op te sommen die vinden datgoede moslims niet deel horen te nemen aan verkiezingen. Dit zou menselijkekeuzes en regimes boven Gods wetten plaatsen. Volgens Stephen Ulph laatdeze boodschap van Al-Kaida aan Hamas zich vertalen als: “Jullie spelen hetwesterse spel - berg dat schaakbord maar op.“

De conclusie mag dan ook zijn: de protesten tegen de spotprenten zijngeen teken dat de politieke islam sterker wordt. Daarvoor zijn detegenstellingen tussen verschillende groepen van radicale moslims te groot,en zelfs groeiende.

Wel is het de vraag of het Westen blij moet zijn dat nu binnen deradicale politieke islam groepen als Hamas en de Broederschap zich ietsgematigder opstellen. Zeker, zij houden zich in bij de anti-Deenseprotesten, en zij spelen 'het westerse spel', doen nu mee aanverkiezingen. Maar Joost Hiltermann sluit niet helemaal uit dat ze via dezeomweg toch naar een islamitische staat toe willen werken.

Fareed Zakaria benadrukt dat democratie op z'n islamitisch niet betekentdat westerse waarden als liberalisme, tolerantie en vrijheid wordenomhelsd. Kijk maar naar Zuid-Irak, zegt hij, waar de onbeperkte macht vansjiitische partijen vooral leidt tot discriminatie en onderdrukking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden