Sport is geen spel en spel is geen sport

sportzomer | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Robin van den Akker en Désanne van Brederode over het brede sportaanbod op tv.

Filosoof Robin van den Akker kijkt veel sport. Erg veel. "Soms wordt het bijna pathologisch", zegt hij. "Ik kijk alles, van voetbal en tennis tot atletiek en boksen. En natuurlijk wielrennen, de hoogste categorie. Ook stierenvechten vind ik machtig - al weet ik dat ik daar geen vrienden mee maak. Maar ach, je bent geen filosoof om vrienden te maken."

Van den Akker werkt aan een boek over wat hij noemt 'kijksporten', de activiteit die miljoenen tv-kijkers beoefenen tijdens sportzomers als deze. Kijksporten is volgens Van den Akker een actieve bezigheid en kan zelfs een intellectuele praktijk zijn. Maar dan moet het wel om sport gaan, en niet om spel.

Robin van den Akker, docent filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "Mijn werkhypothese is dat het verschil tussen sport en spel zit in de aanwezigheid van de dood. Bij spel kan je volstaan met atletisch vermogen, sociale kwaliteiten en inzet, voor sport heb je daarnaast ook heldenmoed nodig. Pas als je eigen fysieke integriteit op het spel staat, als je echt gevaar loopt, houdt iets op een spelletje te zijn en betreed je het terrein van de echte sport. Spel is als 'schouwspel' verbonden aan spektakel en escapisme, sport is als 'kijksport' verbonden aan lijden en catharsis."

Désanne van Brederode, schrijver en filosoof, houdt vooral van sporten vanwege de verhalen er omheen. "Als die indeling zou kloppen, zou ik nog minder sportfan zijn dan ik ben. Ik heb grote moeite met sporten waarin mensen andere mensen of dieren doelbewust pijn doen, zoals boksen. Maar ook de vele brute overtredingen bij voetbal. Die geven toch een heel ander beeld dan de wielrenner, die ook pijn lijdt, maar die kiest voor zijn eigen pijn, al dan niet als knecht.

"Ik vraag me af hoe de gewelddadigheid van bepaalde sporten doorwerkt, niet alleen bij de sporters maar ook bij de kijkers. Men zegt vaak: laat jonge mannen maar naar de boksschool gaan, dan raken ze in een gecultiveerde setting hun agressie kwijt. Maar werkt het wel zo? Als ik vroeger een driftbui had en daar aan toegaf, werd ik daarna niet rustiger. Je kan via zulke sporten ook de verruwing internaliseren. Sport zou gevoel voor schoonheid en sociabiliteit moeten vergroten."

Van den Akker: "De meeste activiteiten die wij doorgaans als sport aanduiden, zoals voetbal, tennis en zwemmen, doen dat. Fijne bezigheden, waar je als mens veel van kan leren en nog meer van kan bewonderen. Zeer aangenaam om naar te kijken bovendien. Maar die sporten zijn eigenlijk enkel 'spel'. Stierenvechten, waarbij af en toe een matador om het leven komt, is een ander verhaal. Dat geldt ook voor wielrennen. In het peloton rijdt de dood altijd mee. Afdalen met honderd kilometer per uur, op flinterdunne bandjes - iedereen weet dat het letterlijk levensgevaarlijk is. In dergelijke sporten bestaat een verfijnde cultuur van rituelen en etiketten waarmee de dood op afstand wordt gehouden. Wie ernaar kijkt, kan via angstig meevoelen en medelijden tot catharsis komen, precies zoals Aristoteles beschrijft over de klassieke tragedie.

"Dat kan zelfs leiden tot bezinning op het grootste thema dat er is: de nietigheid van het leven. Bij spel, zoals voetbal, is daar geen sprake van. Daar blijft het bij opwinding en spektakel. Puur escapisme dus."

Van Brederode: "Ik merk weinig van die verheven bezinning naar aanleiding van de gevaarlijkste sporten. Misschien zie je er iets van bij wielrennen, inderdaad. Ik kon altijd erg genieten van de Avondetappe met Mart Smeets, waarin op haast literaire wijze geschiedenis werd bedreven. Maar over het algemeen beschouw ik de populariteit van sport als een teken van geestelijke armoede. Wat betreft de omgang met de eigen ziel is Nederland een derdewereldland.

"Het zou mooi zijn als dat wat nu in sport wordt gezocht, bijvoorbeeld in dans zou worden gevonden. In veel niet-westerse culturen is het heel gewoon om groepsgewijs emoties uit te drukken in volkse dans. Dat zou ook meer in de geest zijn van de indeling die Friedrich Schiller maakte. Hij stelde dat de mens gedreven wordt door drie drijfveren: materie, vorm en spel. 'Materie' betreft alle stoffelijke zaken, van eten tot bezit. 'Vorm' is al het geestelijke, de wereld van de ideeën. 'Spel' is er om te voorkomen dat je doorslaat in het een of het ander. Een bemiddeling, die ook nog eens in interactie met anderen plaatsvindt. Spel is in die zin juist het belangrijkste element van sport. En zeker niet het geweld."

Van den Akker: "Maar bij echte sport is geweld ook nooit het hoofddoel. Het is een mogelijkheid die zich kan voordoen. Een dreiging die steeds door overgeleverde vormen en getrainde handelingen op afstand wordt gehouden. Als dat misgaat, dan ontaardt het in te veel beestachtigheid, zoals bij kooigevechten. Geweld is dan louter spektakel. Geweld is zeker niet iets om te verheerlijken. Maar met de dood ligt het anders. De dood moet je in de ogen durven kijken. Dat kan in onze samenleving bij uitstek via sport, zeker nu steeds meer domeinen van het dagelijkse leven volledig gepacificeerd raken.

"Een echte sport is een strijd tussen het beestachtige en het geciviliseerde in de mens. Of een precair evenwicht tussen het nietige en het heroïsche van het bestaan. Daarin ervaart de mens geweld en de mogelijkheid van de dood aan den lijve en houdt het risico tegelijkertijd in toom via techniek en stilering. Dat gaat teloor als we door veiligheidsmaatregelen en ethische bezwaren ook de laatste sporten verbieden of tot onschuldige spelletjes verbouwen."

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Filosofisch elftal

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Hans Achterhuis

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden