Opinie

Sport en religie zijn echt verschillend

Robin van Persie juicht met bondscoach Louis van Gaal tijdens de wedstrijd Spanje-Nederland op het WK voetbal. Beeld ANP

WOUTER VAN BEEK   Religie en sport zijn marktkramen met verschillende koopwaar, betoogt Wouter van Beek, antropoloog van de religie.

Sport mag dan maatschappelijke functies van de religie hebben overgenomen, daarmee is voetbal nog geen religie, en is het WK nog geen internationaal ritueel. En wie de Fifa als bestuur van een wereldkerk wil zien, komt bedrogen uit (om verschillende redenen). Functieoverdracht is nog geen vervloeiing van identiteit.

We kennen geen samenleving zonder religie. De mens is inderdaad niet 'ongeneeslijk religieus', maar een sociaal wezen dat voortdurend betekenis toekent: geen homo religiosus, maar homo significans. Religie geeft een makkelijk kader voor onze behoefte aan betekenisconstructie. In seculier Nederland is religie een zoektocht geworden, een open markt met een breed aanbod.

Briljante uitvinding
Sport is een nieuwkomer op deze betekenismarkt en voegt twee noties toe. Ten eerste die van het winnen: citius, altius, fortius (sneller, hoger en sterker) - dan de ander. Competitie is diep geworteld in ons brein, en vormt in ons sociale leven zowel een stimulans als een gevaar; alle culturen moeten interne competitie kanaliseren. Sport schept een veilige arena voor die competitiedrang; winnen wordt immers niet langer het doden van de ander, maar hem overtroeven in een handeling die op zich geen betekenis heeft, in een tijdelijk, afgegrensd en gereguleerd speelveld.

Dat is een briljante uitvinding. Wie de bal het vaakst in het net krijgt, heeft 'gewonnen'. Maar de bal gaat na afloop gewoon weer de kast in; we laten zelfs geen vijf ballen in het Spaanse doel liggen. Wat is trouwens 'hun' doel?

Niets is blijvend in sport. Wat 'winnen' betekent is verassend moeilijk uit leggen: sport heeft het begrip 'overwinning' vluchtig gemaakt, en daarmee onze competitiedrang getemd. We houden een medaille over, of een beker - en wat moeten we daarmee doen, later? Wie sport reduceert tot haar sociale bindingsfuncties, miskent de kern ervan.

Vluchtige emoties
De tweede notie is de herontdekking van het lichaam. Het christendom heeft het lichaam slecht behandeld: genegeerd, gewantrouwd en gereduceerd tot een 'ziel'; de opkomst van de sport is een late correctie hierop. Die herwaardering van het lichaam heeft een lange geschiedenis, maar vindt zijn sterkste uitdrukking in de sport.

Religie en sport zijn marktkramen met verschillende koopwaar. In het stadion doorloopt de fan plaatsvervangende emoties met 'zijn' team, veilige emoties omdat ze vluchtig zijn - 'winnen' begint opnieuw bij de volgende wedstrijd - en plaatsvervangend omdat ze niet echt de zijne zijn: niet hij heeft gewonnen, maar 'we' hebben gewonnen, en 'we' kan van alles betekenen. Genieten van Van Persie's doelpunt, twijfelen aan de strafschop, sport is een veilig vat vol emoties.

Het aanbod van de religie is daarentegen dat van een plaatsvervangende realiteit, met als centrum de persoonlijke relatie met een andere werkelijkheid die ons gewone bestaan ontstijgt. Het korte verblijf in die andere wereld is ook veilig, want is ingekaderd, gemedieerd en herhaalbaar.

Eigen geschiedenis
De twee kramen hebben een ingewikkelde relatie. Wie naar het voetbal kijkt, ziet heel wat kruisjes slaan: de hemel maakt overuren tijdens het WK. 'Sterke', orthodoxe, religies hebben moeite met die andere betekenisvolle kraam, en zien sport als futiele bezigheid. Als de Fifa echt 'gelovig' zou zijn, zouden ze gebeden, missen en amuletten voor de wedstrijd verbieden als 'spirituele doping'.

Kortom, beide kramen hebben hun eigen geschiedenis, en al kunnen ze functies overnemen, ze zijn niet herleidbaar tot die functies. Die veelgeroemde sociale functies zijn nu juist niet de kern van hun bestaan, sport en religie hebben hun eigen rationale. Op de betekenismarkt zijn ze een beetje concurrent, maar kunnen ze elkaar niet vervangen. Sport zal blijven, religie eveneens, in wat voor vorm dan ook.

Wouter van Beek: Hoogleraar Antropologie van de Religie, Universiteit van Tilburg; oud-voorzitter van de werelddambond

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden