Split, een levend monument

Wat de Acropolis is voor Athene en het Forum Romanum voor de Italiaanse hoofdstad, is het paleis van Diocletianus voor de Kroatische stad Split.

Maar er is een groot verschil. In het oude historische centrum van Split wordt al zo’n 1700 jaar gewoond en geleefd tussen de restanten van een roemrucht verleden. Telkens heeft men zich, sinds de Romeinse keizer Aurelius Valerius Diocletianus (243-316) zijn immense paleiscomplex bij Spalatum liet bouwen, aangepast en het fort – want dat was het eigenlijk – levend gehouden. Met de bouw van huizen, aanpassing van bouwwerken, nieuwe voorzieningen en later ook winkels en eetgelegenheden.

Je kunt je afvragen of Split zonder het paleis van Diocletianus interessant zou zijn voor iemand van buiten de stad. Het ligt prachtig op een schiereiland, aan een baai in een van de mooiste delen van de regio Dalmatië. Maar als je vanuit het noorden de stad van ruim 220.000 inwoners – de tweede in grootte na Zagreb – komt binnenrijden, vallen toch allereerst de cementfabrieken op en de hoogbouw, waarin veel Splittenaren hun appartement hebben.

Nee, veel bouwkundige fantasie hadden ze niet in het voormalige communistische Joegoslavië, waar Split toe behoorde. En de winkelcentra die verrijzen, passen zo in elke willekeurige andere Europese stad.

Maar naarmate je verder naar het zuiden afzakt, wordt het beeld fraaier en vriendelijker. De brede boulevard met zijn lichte bestrating en zijn terrasjes straalt vitaliteit uit. Als de zon erop schijnt en de mensen flaneren, in alle rust hun drankje drinken of een maaltijd gebruiken, zijn gemoedelijkheid en het goede leven de kwalificaties die bij je bovenkomen.

Maar dit is het voorseizoen; de grote schare toeristen moet nog komen. Want ondanks zijn functie als havenstad met een keur aan veerdiensten, zijn industrie aan de noordkant van de stad en zijn bruggenhoofdfunctie voor Bosnië, is Split toch in de eerste plaats een toeristische attractie. En dat vooral door de nalatenschap van Diocletianus.

Een kleine drieduizend mensen wonen en werken er in het rechthoekige paleiscomplex van 215 bij 181 meter, dat na de dood van de oude keizer verviel tot legerkamp en opslagplaats. Totdat ieder er zijn eigen optrekje ging maken en Split zich ontwikkelde tot een vestingsstadje.

Het mag een wonder heten dat daarbij zo weinig is gesloopt door de toenmalige bewoners. Zodoende is er, uiteraard aangetast door de tijd, veel bewaard dat herinnert aan niet alleen de Romeinse periode en de Middeleeuwen, maar ook aan de Venetiaanse overheersing en het tijdperk van Napoleon.

Natuurlijk heeft de bevolking de functie van een gebouw nog wel eens aangepast. In de tempel van Jupiter aan het binnenhof van het paleis, het peristylium, staat nu een doopvont in de vorm van een Keltisch kruis en er hangt een beeltenis van Johannes de Doper. En het mausoleum van Diocletianus is later veranderd in een rijk versierde kathedraal, gewijd aan de heilige Domnius. Dat moet een hard gelag zijn voor de keizer, die bij leven een fervent christenvervolger was.

Aan de vier poorten die met zestien verdedigingstorens de vijand buiten moesten houden en die beschuttingzoekenden binnenlieten, is ook wel wat veranderd.

Van de IJzeren Poort is weinig meer over en de Koperen Poort geeft toegang tot een lange uitstalling van snuisterijen en souvenirs. Aan de voet van de Zilveren Poort ligt nu een levendige markt. De Gouden Poort, eigenlijk een dubbele poort en ooit de hoofdingang, is nog steeds de indrukwekkendste met zijn beeldhouwwerk.

Achter die poort, in het paleis, bruist het leven in de winkeltjes en op de pleinen, waar je, in de schaduw van brokken antieke boog, ineens op een bruiloftstoet kunt stuiten, compleet met strijkje en zangers.

Zolang Split zijn museum zo levend weet te houden, zal het paleis niet snel van de Werelderfgoedlijst van de Unesco verdwijnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden