spitwerk in archieven

Zomergasten, VPRO, N3, 20.13 u 14 juli- Connie Palmen 21 juli- Jan Vrijman 28 juli- Thom Hoffman 4 augustus - Anton Corbijn 11 augustus - Gerardjan Rijnders

Niet alle fragmenten zijn even snel terug te vinden. Niet alle geheugens van gasten even deugdelijk. Het was wel eens puzzelen, maar vooral een sport om het gevraagde toch op te sporen, stelt Milly Schloss, researcher van Zomergasten. In eerste instantie doorzocht Schloss, met het wensenlijstje van de gast in de hand, het Audiovisueel Archief Centrum (AVAC) in Hilversum. Daar worden de banden van de publieke omroep centraal bewaard en rust een groot deel van Neerlands audiovisueel erfgoed. Met behulp van enkele trefwoorden spit de computer vliegensvlug het immense bestand door; vervolgens kan aan de hand van viewingkopieën worden bezien of het materiaal de toets der herinnering kan doorstaan. Vroeger was het zoeksysteem niet zo geavanceerd. In de begindagen van het AVAC (opgericht in 1956) gaven hanenpoten op groene kaarten zeer summier weer wat er op een film te zien was. Jaartal, gebeurtenis en omroep werden vermeld en dan was het vaak wel mooi geweest, als de uitzending al bewaard was gebleven.

Want in Nederland bestond en bestaat er geen depotplicht - zoals in Frankrijk - die omroepen voorschrijft materiaal af te staan aan het archief. Tot eind jaren zestig leverden de omroepen wel trouwhartig en met zekere regelmaat filmmateriaal aan het archief, maar toen film vervangen werd door ampexbanden was het vanwege bezuinigingsdrift gedaan met die ijver. De ampexbanden, een soort voorangers van videobanden, konden in tegenstelling tot filmmateriaal worden hergebruikt. Zo gebeurde het dat hele series als sneeuw voor de zon verdwenen, verklaart Annemieke Westenbrink, hoofdredacteur van het AVAC. Journaals en actualiteitenrubrieken vormden de uitzondering.

Ze voelt de vraag al aankomen. 'Oh nee, niet weer over Ja zuster nee zuster, hè.' Voor eeuwig nu het misverstand uit de weg geruimd. Ook deze serie werd vastgelegd op ampexbanden. Niet het AVAC maar de VARA, onbewust van de cultuurhistorische waarde, spoelde de banden rustig over. De buitenopnames, die op film werden gedraaid, bleven bewaard. Toch is er ook heel veel nog wèl aanwezig. Zo vond Schloss op verzoek van Anton Corbijn uit de jaren vijftig de kinderserie Okki Trooi terug: een serie over een uitvinder die krentenbollen uit zijn koffer toverde.

De omroepen zijn zich tegenwoordig zeer bewust van het belang van bewaren. Het AVAC, sinds 1 januari zelfstandig, heeft tot doel de talloze nazaten van de Zomergasten een representatief overzicht van de Nederlandse televisie na te laten. “Om aan de willekeur van de omroepen te ontsnappen, leggen we alles zelf vast', legt Westenbrink uit. Veel journaalbeelden en actualiteitenrubrieken worden systematisch bewaard, maar ook talloze quizzen, showprogramma's, dramaproducties en eenmalige uitzendingen.

AVAC-directeur Edwin van Huis betreurt het dat de commerciële omroepen als RTL buiten het zicht van het AVAC vallen. Van Huis: “Het is onduidelijk of en hoe zij archiveren.” Wellicht is de populaire Soundmix-show eenzelfde lot beschoren als Zuster Clivia. Contacten met RTL zijn er nauwelijks. Dat zou het televisiearchief best anders willen. Want RTL verzekert alles op te slaan, maar een zoeksysteem zoals bij het AVAC is daar niet aanwezig.

Veel materiaal uit de tijd dat het AVAC zo zuinig met zinnen was, is opnieuw 'opgeknapt' en uitgebreid beschreven. De Polygoon-journaals tussen 1953 en 1980 en telerecordings uit de beginjaren vijftig (opname met camera van live-programma via het televisiescherm) zijn nu aan de beurt. Het ministerie van Onderwijs, cultuur en wetenschappen heeft hiervoor zojuist 5,2 miljoen vrijgemaakt. Tijdens het opnieuw beschrijven van dit oude materiaal duikt eens in het jaar onverwacht een onbekend fragment op. Onlangs nog een productie van Willy van Hemert. Soms is iets domweg niet beschreven omdat de persoon in kwestie destijds niet vermaard was. Zo vond Henk Verheul, AVAC-documentalist en beschrijver van audiovisueel materiaal, toevallig een fragment waarin een wijsneuzige, negenjarige Felix Rottenberg op straat geïnterviewd wordt. Niemand kon destijds vermoeden welke rol dit jongetje in de Nederlandse politiek zou gaan spelen. Uiteraard wordt een dergelijke ontdekking gretig met een trefwoord aan de beschrijving in de computer toegevoegd. Dat houdt een archief levend, meent Verheul. Hij begeleidde talloze Zomergasten.

Schloss vond haar speurtocht enig, maar meent toch dat het handig zou zijn als de archieven in Nederland meer zouden samenwerken. Haar smeekbede wordt verhoord, vanaf 1997 zullen de bestanden van de drie andere grote nationale archieven (Stichting Film en wetenschap, het Omroepmuseum en de Rijksvoorlichtingsdienst) worden samengevoegd met het AVAC. Tevens wordt gewerkt aan een inventarisatie van de kleinere (gemeentelijke) bewaarplaatsen.

Schloss zocht uiteraard voor Zomergasten niet alleen in Nederlandse archieven. Ze roemt het Franse Institute Nationale de l'Audiovisuel. 'Ja, Frankrijk', verzucht de directeur van het AVAC jaloers. Franse omroepen kennen niet alleen een depotplicht; de rechten vallen bovendien toe aan het archief. Dat laatste is belangrijk! Want als een fragment al gevonden is, dan is er de netelige kwestie van de auteursrechten. Omroepen of producenten moeten toestemming geven voor gebruik van materiaal; pas dan mag het archief beelden vrijgeven voor hergebruik. Soms hebben familieleden tot in de tiende graad de rechten (dat geldt bijvoorbeeld voor de registratie van de moord op John F. Kenney door Mr. Zapruder). Soms is de rechthebbende eenvoudig niet meer te achterhalen. Voor Engelse dramaseries geldt nog eens dat niet alleen producenten maar ook acteurs toestemming moeten geven.

Buitenlandse omroepen en productiemaatschappijen zijn bovendien vaak streng. Schloss: 'Dikwijls mag een documentaire-fragment niet 'uit de context' worden gelicht en wordt vertoning in zijn geheel geëist.' Buitenlandse speelfilms zijn vaak al helemaal niet verkrijgbaar. Filmmaatschappij Polygram is aardig en betaalbaar; aan Paramount Pictures begint Schloss niet eens. Daar rekent men vanaf 5000 dollar per minuut. Ook Amerikaanse series als Oprah Winfrey of the Muppets zijn 'hard to get'.

Het is te begrijpen dat een aantal wensen noodgedwongen worden geschrapt; uiteindelijk zijn er in één uitzending toch 15 tot 20 fragmenten te zien. In de verre, verre toekomst zullen databestanden via internet on-line kunnen worden bekeken. Dan is ieder wellicht thuis zijn eigen Zomergast. Dat wil zeggen, als de lastige kwestie van auteursrechten is geregeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden