Spirituelen doen niet zo aan vrije wil

In een serie onderzoekt Trouw de gevolgen van de door neurologen veronderstelde dood van de vrije wil. Dat zou volgens wetenschappers een schok zijn voor aanhangers van nieuwe spiritualiteit. „Die zijn erg optimistisch over de wil.” Aanbieders van spirituele cursussen zien het probleem niet.

Leven vanuit vrije wil. In kapitalen staan die woorden boven een advertentie in een landelijk dagblad. Het blijkt te gaan om een ’bewustzijnstraining’ van negen dagen, Avatar geheten, in 1986 in Amerika ontwikkeld door ex-scientology-aanhanger Harry Palmer. Die spreekt je op de advertentie ook uitnodigend toe: „Laat wat je bent niet in de weg staan van wat je zou kunnen worden”.

Bij de advertentie staat een telefoonnummer. Marijke Schoenmakers, een van de Avatartrainers in Nederland, neemt op. Enthousiast legt ze uit wat de cursus behelst. „Met ervaringsgerichte oefeningen onderzoek je welke gedachten je over jezelf hebt. Je zult ontdekken dat je je op veel gebieden slachtoffer voelt. Maar het maakt niet uit wat je allemaal hebt meegemaakt of waarmee je bent geboren. Je kunt veranderen, die kracht zit in je.”

Vanuit die kracht leren de cursisten ’hun bewustzijn af te stemmen’ op wat ze echt willen bereiken, zegt Schoenmakers. „Gevoelens van machteloosheid die je diep in jezelf hebt weggeborgen, ga je weer doorvoelen, zonder oordeel, en dan loslaten. Zo krijg je weer het gevoel bewust in controle te zijn over je leven.” In de laatste fase van de cursus ben je zo in staat om „de werkelijkheid van je voorkeur te creëren”.

De werkelijkheid van je voorkeur? „Yes”, zegt Schoenmakers. „Als je bij je kern uitkomt, je pure zijn, dan hoef je niet meer slaafs te reageren op omstandigheden, maar kun je actief gaan creëren. Stel dat je een nieuwe partner wilt. Dan zeg je: binnen een half jaar kom ik de liefde van mijn leven tegen. En dat zal dan ook gebeuren.”

De Avatarcursus wordt iedere maand gegeven en trekt rond de veertig deelnemers per keer, vertelt Schoenmakers. Kosten: 2000 euro exclusief btw en cursusboeken. Als de neurologen Dick Swaab en Victor Lamme gelijk hebben met hun stelling dat de vrije wil niet bestaat, lijkt Avatar niet alleen een geldverslindende, maar vooral ook zinloze oefening in zelfbedrog.

„Zelfbedrog, dat kan zijn”, reageert Maarten Meester. „Maar waarom zinloos?” Voor de serie ’Jonge denkers over grote religies’ van Ten Have en Trouw, schreef Meester het deeltje over ’nieuwe spiritualiteit’. Daartoe rekent hij ook een cursus als Avatar. „Ook als keihard bewezen zou worden dat de vrije wil een illusie is, zouden dit soort cursussen niet verdwijnen. Waarom ook? Nieuwe spirituelen staan pragmatisch in het leven. Waar is wat werkt. En, het werkt ook echt voor hen.”

Met de term vrije wil kunnen nieuwe spirituelen – naar schatting minstens een op de tien Nederlanders – niet zo goed uit de voeten, zegt Meester. „Dat komt doordat de inkleuring van het begrip is ontstaan binnen een theïstisch kader, waarin noties als zonde en verlossing een grote rol speelden.” Dat zegt nieuwe spirituelen allemaal niets meer. „Zonde, daar doen zij niet aan.”

Meester heeft het daarom liever over een ’vrij perspectief’. „Daarmee doel ik op de gedachte dat je zelf kunt bepalen in welke wereld je leeft, afhankelijk van het perspectief dat je inneemt.” Dat idee komt Meester vooral tegen in wat hij ’mainstream nieuwe spiritualiteit’ noemt. „Zeg maar de feel good spiritualiteit die je tegenkomt in bladen als Happinez, in de boeken van Deepak Chopra en in Rhonda Byrnes populaire bestseller ’The Secret’.”

Volgens dat boek is het universum een soort Neckermann-catalogus waaruit de mens kan kiezen wat hij wil. ’The Secret’ is een en al optimisme over wat de wil vermag. „Je hebt nu de keuze. Wil je geloven dat je geen invloed op de omstandigheden hebt? Of wil je geloven dat het aan jezelf is wat je in het leven ervaart?” De enige reden waarom mensen niet krijgen wat ze willen, aldus Byrne, is dat ze meer denken aan wat ze níet willen dan aan wat ze wél willen.

„Als de vrije wil niet bestaat gaan in deze hoek de hardste klappen vallen”, zegt Frans Jespers, godsdienstwetenschapper aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij stelde vorig jaar de bundel ’Nieuwe religiositeit in Nederland’ samen. ’The Secret’ en ook Avatar vindt hij typische voorbeelden van wat hij human potential-activiteiten noemt. „Die zijn erg optimistisch over de wil.”

Maar representatief voor de brede waaier van nieuwe spirituele bewegingen zijn ze niet, benadrukt hij. Nieuwe spiritualiteit omvat vele andere stromingen: nieuw heidendom (neopaganisme), esoterische bewegingen zoals theosofie en gnostiek, nieuwe volksreligie zoals spiritisme en waarzeggerij, en allerhande alternatieve geneeswijzen.

In deze vormen van nieuwe spiritualiteit speelt de wil een veel minder dominante rol, zegt Jespers. „Het wereldbeeld is holistisch. De mens is deel van een groter geheel en heeft als nietig wezen rekening te houden met geesten, goden en natuurkrachten.”

Het geloof in voorbestemming leeft sterk in deze kringen, aldus Jespers. „De wereld verloopt volgens een vastgesteld plan. Je moet je schikken naar wat er voor je is weggelegd. Inzicht verkrijgen in je levensweg: dát is spirituele groei. Het einde van die levensweg is trouwens altijd glorieus. Ook als je bijvoorbeeld jong aan kanker overlijdt, draagt dit er alleen maar toe bij dat je sneller je volgende leven bereikt – geloof in reïncarnatie is een vast bestanddeel in deze kringen – en daarmee dichter bij de eindstreep komt, een soort nirwana.’’

Maarten Meester constateert eveneens een ’enorme relativering’ van de vrije wil, met name bij neopaganisme en oosters getinte vormen van religiositeit. Hij verwijst naar Thitch Nhat Hanh. Deze verbannen Vietnamese monnik brengt het boeddhisme, met een westers sausje overgoten, overal in Europa en Amerika aan de man; zijn Noord-Franse meditatiecentrum Plum Village trekt honderden pelgrims.

„Thitch Nhat Hanh stelt dat alles met alles is verbonden. ’Zijn is inter-zijn’, luidt zijn adagium. Maar als dat zo is, wat houdt vrije wil dan nog in? Als alles deel heeft aan hetzelfde, ontvangt het ene deel wat het andere deel geeft. Een individueel doel nastreven is onmogelijk. De wil is een illusie, iets van het ego, dat je moet loslaten.”

In Nederland wordt het gedachtegoed van Thitch Nhat Hanh uitgedragen door Stichting Leven in Aandacht. Jan Boswijk is aan die stichting verbonden als ’dharmaleraar’, een soort beëdigd docent, ingewijd door Thitch Nhat Hanh zelf. „Het is niet zozeer wel of geen vrije wil die bepaalt of spiritualiteit van waarde is”, zegt hij. „Wat is ons antwoord op het leven? Leven we werkelijk wat op ons pad komt?” Acceptatie en overgave, dat is waar het voor hem op aankomt.

„Mensen zijn veel minder vrij dan ze denken”, zegt ook Ishwari van Teylingen, hoewel zij een ander spiritueel pad bewandelt dan de boeddhistische Boswijk. Van Teylingen richtte in 2008 het Miracles community center in Utrecht op. Ze biedt een ’cursus in wonderen’ aan, gebaseerd op het gelijknamige boek van de Amerikaanse Helen Schucman. Van Teylingen: „Wij laten onze cursisten zien hoe geconditioneerd ze in feite zijn.” De doodverklaring van de vrije wil door neurologen verwelkomt ze als een ’gunstige ontwikkeling’.

Maar haar cursisten hoeven niet gedesillusioneerd naar huis te gaan. „Ons brein is misschien geconditioneerd, maar wij zijn als mens nog wel wat meer dan alleen ons brein. Wij zijn ook spirituele wezens. Via wat ik noem een kwantumsprong in je bewustzijn kun je een volstrekt ander domein betreden, een ander universum. Daar ben je vrij.”

Zo’n ’kwantumsprong’, hoe maak je die precies? „Dat gaat vanzelf, heel natuurlijk, het is echt een wonder. Je kunt die niet zelf teweegbrengen.” Maar als het doorstoten naar een spiritueel niveau volautomatisch gaat, waarom moet je haar cursus dan nog volgen? Daar moet Van Teylingen even over nadenken. „Je kunt die sprong niet zelf maken maar je kunt hem wel belemmeren.’’

Nou ja, en misschien kun je die sprong ook wel niet belemmeren. „Dan hebben we geen vrije wil. Ook goed. Noem het dan maar voorbestemming”, zegt ze opgewekt. „Mijn cursus werkt, en daar gaat het om.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden