Spiritualiteit / De vrolijke vroomheid van keltisch christendom

De populaire liederen van het Franse Taizé krijgen Schotse concurrentie. Twee Wageningse predikanten richtten in 1999 een Nederlandse Iona-groep op, geïnspireerd door hun verblijf in de Iona Community, een oecumenische geloofsgemeenschap op het Hebrideneilandje Iona voor de Schotse kust. Een basisboek met veertig originele en vertaalde Iona-liederen verschijnt volgend najaar.

We spreken af in de pastorie van de doopsgezinde kerk in Wageningen. Predikant Gerke van Hiele geeft een enthousiaste rondleiding door de kerk, die onder invloed van zijn Iona-ervaringen een metamorfose heeft ondergaan.

Van Hiele: ,,De lange rijen houten banken hebben we er grotendeels uitgegooid. De mensen keken allemaal in elkaars nek. Nu staan er stoelen die zo zijn opgesteld dat de mensen van links en rechts elkaar kunnen aankijken. Het orgel hebben we naar beneden gehaald en de kansel naar voren, dicht bij de gemeenschap. En het werkt. Er komen meer mensen naar de kerk.''

In de pastorie wachten Iona-gangers Teun Kruijswijk Jansen, Samen-op-wegpredikant in Wageningen en medeoprichter van de Nederlandse Iona-groep, en Brenda Pyle uit Ruurlo. Ze hoorde van een Engelse vriendin dat er in Nederland een Iona-groep was opgericht. Alledrie zijn ze enthousiast over die 'inspirerende plaats onder de hemel'. Op Iona, zeggen ze, is de scheidslijn tussen hemel en aarde 'flinterdun'. ,,En wie er meemaakt dat de zon door de wolken breekt, wéét dat ook'', zegt Kruijswijk Jansen. ,,Dat komt doordat er zoveel aardstralen zijn'', zegt Pyle. ,,Ook new age-georiënteerden voelen hoe bijzonder Iona is'', zegt Van Hiele. ,,Ze gaan erheen voor een zonnedans.''

Iona speelt al in de vroege geschiedenis van het westerse christendom een belangrijke rol. In 563 verliet de monnik Columba met twaalf gezellen zijn vaderland Ierland voor een pelgrimsreis. Kruijswijk Jansen: ,,Ze waren als Abraham: ga uit uw land naar het land dat ik u wijzen zal, met een open mind''. Volgens de overlevering landde het gezelschap op Pinksteren met een klein bootje op de zuidkust van Iona. Op het piepkleine 'eiland van de druïden', zoals het toen te boek stond, stichtte Columba een keltisch klooster, en van daaruit nog veertig kloosters in Schotland en Engeland.

Het Iona-klooster werd een centrum van ongeveer 150 monniken. Ze leefden van landbouw en visserij, trokken rond om het evangelie te verspreiden en hielden zich bezig met het overschrijven van evangeliën en psalmen. De Vikingen maakten in de negende eeuw met hun invallen en moordpartijen een einde aan deze bloeiperiode. De overgebleven monniken keerden terug naar Ierland.

Columba en de zijnen hielden zich op aan de randen van Europa: Noord-oost-Engeland, Schotland, Ierland. Volgens Van Hiele en Kruijswijk Jansen is de keltische spiritualiteit daardoor niet onder invloed gekomen van de westers-Romeinse traditie. De Romeinen zaten weliswaar in Engeland, maar op de buitengebieden hadden ze geen grip. Daarom kon daar een spiritualiteit bewaard blijven die elders niet werd geaccepteerd. ,,Bijvoorbeeld het ontbreken van hiërarchische verhoudingen. In de keltische traditie was het klooster de leefgemeenschap, de kerk.''

Een ander typisch keltisch kenmerk is volgens hen dat de missionarissen uitgingen van wat er al was. Van Hiele: ,,Heidense invloeden wilden ze niet uitbannen. Ze hielden er een milde vorm van missie op na. De druïden vereerden de zon. Dat was goed te verenigen met de keltische én bijbelse aanbidding van het Scheppingslicht.''

Begin dertiende eeuw vestigde een groep benedictijnse monniken zich op Iona. Op de plaats waar het keltische klooster had gestaan, bouwden zij een Normandische abdij. Een eindje verderop werd een nonnenverblijf gebouwd, waar augustijner nonnen samenleefden. In de zestiende eeuw, ten tijde van de Reformatie, maakte Hendrik VIII een einde aan het kloosterleven. Daarna werd het stil - op de duizenden pelgrims na die door de eeuwen heen Iona bleven opzoeken.

De laatste eigenaar van Iona, de hertog van Argyll, gaf het eiland in 1899 aan de Schotse staat, onder voorwaarde dat er weer een religieus centrum zou komen, ongeacht van welke christelijke geloofsrichting. In 1910 was de Abdijkerk gerestaureerd, de rest van de abdij en de nunnery waren nog een ruïne. Totdat de Glasgowse anglicaanse predikant George MacLeod zich ermee ging bezighouden. Net als zijn keltische voorgangers had hij de overtuiging dat het goed is voor de geloofsbeleving van mensen, als bidden en werken samengaan. Zich bewust van de diepe kloof tussen clerus en - vaak werkloze - arbeiders, vatte hij het plan op samen met collegapredikanten en werkloze arbeiders Iona weer op te bouwen. Zo hoopte hij de scheiding tussen gebed en politiek, tussen geloven en dagelijks leven te doorbreken. In 1938 richtte hij de oecumenische Iona Community op; in 1967 waren alle restauratiewerkzaamheden voltooid.

Het centrum van de communiteit zit nog steeds in Glasgow en houdt zich bezig met welzijnswerk. Ook is er een speciaal potje, zodat nog elk jaar werkloze Engelsen een gastenweek op Iona kunnen doorbrengen.

Een kernstaf heeft de dagelijkse leiding op het eiland, de rest wordt gedaan door vrijwilligers van alle leeftijden en van overal, die er zes weken tot drie maanden mogen blijven. De communiteit bestaat uit 250 vaste leden, voornamelijk Britten en, verspreid over de wereld, ongeveer 1600 Associate Members, van wie Van Hiele en Kruijswijk Jansen er twee zijn, en zo'n 1500 vrienden. Tussen maart en december ontvangt de communiteit honderden gasten, steeds voor één week.

Vrede en gerechtigheid, behoud van de schepping, herontdekking van spiritualiteit en aandacht voor armen en uitgebuitenen zijn de aandachtspunten waarop de communiteit zich tegenwoordig wil richten. Volgens de drie Iona-gangers is het een plaats ,,van inspiratie, van op adem komen, van natuur, van liturgie, van bij je lurven gepakt worden, van ontdekken wat waardevol is, wat je koers moet zijn in je gemeente, wat mensen iets geeft, kortom een plaats van kracht en energie en van aangeraakt worden''. ,,En niet te vergeten de humor'', zegt Kruijswijk Jansen. ,,Het calvinisme is vaak zo zwaar, zo strak, zo dogmatisch. De spiritualiteit van Iona doet wel een beroep op je verantwoordelijkheid als gelovige, maar lichtvoetiger, vroom en vrolijk tegelijk.''

De keltische spiritualiteit, waarover tegenwoordig veel wordt gepubliceerd, laat zich wat Iona betreft samenvatten als de drie p's: presentie (van God), poëzie en pelgrimage. Voor de keltische christen is God bezielend aanwezig in elk aspect van het leven. Ook in de poëzie - de liedteksten van Iona en de gebeden - worden het dagelijkse en het hemelse met elkaar verbonden.

De pelgrimage die Columba en het keltische christendom naar Iona bracht, is daar ook vandaag de dag nog van belang - als beeld van de geloofs- en levensreis. Elke woensdag trekken de gasten in een 14 kilometer lange tocht over het eiland. Bij de baai van Columba pakt iedereen twee stenen. Eén steen om ver in zee te gooien, als symbool voor alle verdriet en ellende, die je achter je wilt laten. En één steen om mee naar huis te nemen, als symbool van het vervolg van je eigen reis.

De Nederlandse Iona-Groep verspreidt een nieuwsbrief, en ze is druk bezig met het verzamelen en vertalen van veertig Iona-liederen, voor het merendeel geschreven en getoonzet door kerkdichter John Bell. De bundel verschijnt volgend najaar.

Gedrieën zingen de Iona-gangers een van de liederen voor: een pittig tempo en een vlotte melodie. Volgens Kruijswijk Jansen zijn, in vergelijking met de mantra-achtige, contemplatieve liederen van Taizé, de Iona-liederen met hun folk-melodieën dynamischer, vitaler en aardser, en sluit de tekst meer aan bij het concrete leven. ,,Bovendien zijn ze heel snel in te studeren, ook meerstemmig.''

Nieuwsbrief van de Nederlandse Iona-groep aan te vragen bij het secretariaat: Quirine Mertens, tel. 0592-372748. E-mail: mertens.lodder@12move.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden