Spionnenspel VS-Rusland schimmiger dan ooit

Een van de gebouwen van de Russische geheime dienst FSB in Moskou. Beeld EPA

De Amerikaan Paul Whelan wordt al twee weken in Rusland vastgehouden op verdenking van spionage. Maar een ex-medewerker van de Amerikaanse veiligheidsdienst acht het onwaarschijnlijk dat Whelan een spion is.

Hij bezit vier paspoorten, verzamelde de afgelopen jaren duizenden Russische (militaire) contacten via sociale media en heeft een voorliefde voor de Russische cultuur. Voor de  FSB, de Russische veiligheidsdienst, is het zo klaar als een klontje: ex-marinier Paul Whelan is een Amerikaanse spion.

Hij werd tijdens een bezoek aan een bruiloft in Moskou eind december opgepakt en verblijft nu in Lefortovo, een beruchte gevangenis die in de Sovjettijd werd bestierd door de KGB. Als hij wordt veroordeeld voor spionage kan hij tot twintig jaar cel krijgen. Zijn advocaat vroeg gisteren om vrijlating op borgtocht.

Whelans arrestatie leidt inmiddels tot veel speculatie: is hij wel een echte spion, zoals de Russen beweren? Of heeft hij gewoon een voorliefde voor Rusland? Maar waarom zouden de Russen zo’n ogenschijnlijk normale toerist oppakken? Kortom: meer vragen dan antwoorden. Niet voor John Schindler, een autoriteit op het gebied van Amerikaanse veiligheidsdiensten. “Whelan is een rare vogel, maar het is zeker geen spion”, zegt Schindler. “En ik kan het weten, want ik heb voor de Amerikaanse veiligheidsdiensten in het verleden spionnen in Rusland begeleid”, aldus de ex-NSA-medewerker. 

Fantast

Whelan past volgens Schindler simpelweg niet in het profiel. Hij moest weg bij de Amerikaanse mariniers na beschuldigingen van diefstal. “Dat is een smet op zijn blazoen. Het lijkt me een fantast. Dat hij in het bezit was van vier paspoorten (de Ierse, Britse, Canadese en Amerikaanse), is niet per se aanleiding voor achterdocht. Het zou al anders zijn als hij bijvoorbeeld een Wit-Russisch paspoort zou hebben.”

De laatste jaren zocht Whelan intensief contact met Russen via sociale media, vooral mannen met een technische of militaire achtergrond. Toen hij eind december opgepakt werd, droeg hij een usb-stick bij zich met daarop de gegevens van medewerkers van de Russische veiligheidsdiensten. Schindler: “Ik snap waarom de FSB argwanend werd toen ze ontdekte dat Whelan zo actief was op de Russische sociale media. Het zijn namelijk dezelfde spionagetactieken die de Russen in het Westen toepassen.”

Een veel gehoorde theorie is dat het Kremlin  Whelan wil gebruiken voor een spionnenruil. De Russin Maria Boetina, in de Verenigde Staten verdacht van spionage en actief voor de Amerikaanse wapenlobby, heeft inmiddels schuld bekend in ruil voor strafvermindering. Zij heeft volgens Amerikaanse aanklagers geprobeerd om invloed te krijgen in de Amerikaanse politiek en zou hebben aangestuurd op een overwinning van president Trump. “Poetin is boos dat Boetina schuld heeft bekend, hij wil haar terug”, zegt Schindler. Dat denkt ook de Amerikaanse oud-ambassadeur in Moskou, Michael McFaul. “Dit is een typische reactie van Vladimir Poetin”, zei hij tegen Foreign Policy.

Maar de Oostenrijkse historicus en expert op het gebied van veiligheidsdiensten Siegfried Beer betwijfelt of een spionnenruil het werkelijke doel is van het Kremlin. “Ik kijk met enige verbazing naar de ophef die al een tijdje gaande is rondom Boetina en nu omtrent Whelan.” Beer classificeert beiden niet als échte spionnen. “Ook Boetina niet. Zij studeerde in Washington. Dat ze betrokken was bij de NRA (de Amerikaanse wapenlobbyclub, red.) was geen geheim. Lange tijd werd ze met rust gelaten, maar ineens was ze verdacht.” Boetina lijkt dus niet verschrikkelijk interessant voor Moskou, zegt Beer.

“Dat verandert op het moment dat de twee daadwerkelijk geruild worden. Dan is er wél meer aan de hand. Maar voorlopig gaat het enkel om geruchten en zie ik geen concrete aanwijzingen. Dat Whelan en Boetina zijn vastgezet, is gewoon onderdeel van het spel tussen Washington en Moskou.”

De regering-Poetin ontkent dit soort speculaties. De woordvoerder van het Kremlin, Dmitri Peskov, verwierp eerder al de suggestie van de Britse minister van buitenlandse zaken die zei dat Whelan enkel wordt ingezet als een pion in het diplomatieke spel.

“In Rusland gebruiken we nooit mensen als pionnen. In Rusland doen we alleen aan contraspionage tegen mensen die verdacht worden van spionage.”

Lees ook: 

VS pakken wapenlobbyiste op wegens spionage; Russen woedend

De Russische wapenlobbyiste Maria Boetina zou betrokken zijn bij het beïnvloeden van de Amerikaanse verkiezingen. Ze is gearresteerd in Washington. Het Kremlin reageert woedend.

Samen optrekken tegen deze Russische spionage is het juiste antwoord

Inlichtingendiensten bestrijden elkaar zelden in het openbaar. Decennialang was de praktijk toch vooral dat een spion die tegen de lamp liep, een roemloos enkeltje wachtte naar het land van herkomst. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden