Spinozalens / Het smalle pad van Tzvetan Todorov

,,Wie het totalitarisme onder de categorie van 'het kwaad' onderbrengt, bestrijdt het niet, maar herhaalt het.'' Tzvetan Todorov, winnaar van de Spinozalens 2004, ontdekte in zijn onderzoek naar het kwaad in de 20ste eeuw dat het maken van een absoluut onderscheid tussen goed en kwaad behoort tot de wezenskenmerken van totalitaire regimes.

De Frans-Bulgaarse filosoof Tzvetan Todorov ontving woensdag uit handen van burgemeester Job Cohen de Spinozalens voor zijn 'oorspronkelijke en indringende analyses' van totalitaire stelsels. De laureaat sprak in Amsterdam zijn voorkeur uit voor het 'smalle pad' - een pad dat moeizaam het midden weet te houden tussen relativisme en zwart-witdenken.

De Aula van de Universiteit van Amsterdam is slecht gevuld. Wat oudere mannen in pak. Studenten zijn nauwelijks te bekennen. Die zitten waarschijnlijk op een terrasje. De zon schijnt, en heel Amsterdam lijkt vrij te hebben.

Wel in de Aula, en nog in functie ook: burgemeester Job Cohen. Hij spreekt over de Amsterdamse filosoof Spinoza, naar wie de filosofieprijs is vernoemd. ,,Who was he?'', zegt Cohen. Niet alleen de vader van de radicale Verlichting. Als lenzenslijper zorgde hij er ook voor dat mensen letterlijk een scherpe blik kregen. Vandaar dat de prijs ook de spinozalens heet, zegt Cohen.

Spinoza's ideeën waren lange tijd omstreden. ,,Niemand had verwacht dat ze ooit Europa zouden regeren.'' Toch is dat gebeurd. Dit betekent niet dat de strijd nu gestreden is. ,,We zullen nog steeds'', zegt de burgemeester, ,,moeten vechten voor Verlichting.''

Cohen spreekt van een dubbel gevaar. Enerzijds dreigen doorgeslagen individualisme en maatschappelijke vervreemding. Anderzijds is er de dreiging van de fundamentalistische islam. Daar dienen we rekening mee te houden, vindt Cohen, maar we moeten niet doorslaan en denken dat er in iedere moslim een terrorist huist.

Het is de derde keer dat de Spinozalens wordt uitgereikt, een oeuvreprijs voor een ,,intellectueel die internationaal aanzien verwierf door zijn bijdrage aan het debat over de ethische grondslagen van de samenleving''. De eerste keer kreeg de vorig jaar overleden Palestijns-Amerikaanse wetenschapper, Edward Said de prijs. De tweede lens viel ten deel aan de Israëlische politieke denker, Avishai Margalit, bekend om zijn boek 'De fatsoenlijke samenleving'.

Todorov staat bekend als 'kritisch humanist'. Kritisch is hij omdat hij de gevaren inziet van een utopisch humanisme. Je moet geen paradijs op aarde willen scheppen, want de weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen. Humanist is hij niettemin, omdat hij zich verzet tegen hen die spreken over de dood van de mens. De mens - die engel noch beest is, en zich in die zin altijd ergens halverwege goed en kwaad bevindt- blijft voor Todorov centraal staan.

De filosoof vluchtte in 1963 vanuit het communistische Bulgarije naar Frankrijk. Aanvankelijk legde hij zich toe op de linguïstiek. Na 1978 neemt zijn denken een wending: van de taal naar de politiek. Sindsdien bestudeert hij totalitaire stelsels.

Todorov noemt in zijn dankwoord twee gevaren. Het eerste gevaar is het nihilisme. Extreem relativisme maakt uiteindelijk alle waarden ondergeschikt aan de wil tot macht. Dit nihilisme hebben communisme en fascisme met elkaar gemeen. Alleen, zo vertelt Todorov, vond Stalin het idioot dat Hitler zich bediende van een ideologie die onderworpen volkeren vertelde dat zij onderworpen dienden te worden. Volgens de Russische dictator was de communistische ideologie, die iedereen zegt te bevrijden, een effectievere wil tot macht.

Als tweede gevaar noemt Todorov het manicheïsme, het geloof dat de wereld verdeelt in goed en kwaad, vriend en vijand, licht en duisternis. Het schept de illusie dat 'het kwaad' voor eens en altijd uitgeroeid kan worden. Todorov vindt het om die reden een slechte strategie om over de Sovjet-Unie te spreken als een Evil Empire zoals ex-president Reagan deed, of over Irak, Iran en Noord-Korea als de Axis of Evil zoals de huidige president Bush heeft gedaan. Dan bega je volgens hem dezelfde fout als de totalitaire regimes die je wilt bestrijden.

Todorov: ,,Gewoonlijk richten wij een muur op die ons scheidt van de moordenaars, de criminelen, de monsters die verantwoordelijk zijn voor deze of gene kwade gebeurtenis. Zo herhalen we het gebaar dat we veroordelen van het totalitarisme.''

Het monotheïsme plaatste volgens Todorov het goede, het ware en het schone ooit buiten de aardse, vergankelijke werkelijkheid. Het christendom bracht daar door de incarnatie enige verandering in, door de menswording van God. Maar de 17de-eeuwse Hollandse meesters waren pas écht revolutionair toen zij de schoonheid van de vergankelijke aarde en van de gewone mensen die daarop leven gingen schilderen. De scheiding tussen het bovenaardse en het aardse, tussen het goede en het kwade, het schone en het lelijke zijn sindsdien onder druk komen te staan. Geconfronteerd met dit probleem moeten we niet in relativistisch nihilisme vervallen, maar ook niet terugvallen in een geloof in absoluut goed en kwaad. We moeten het midden blijven zoeken, volgens Todorov, het smalle pad. ,,Er is een pad dat zo smal is dat ik denk dat ik er zelf niet altijd op heb kunnen blijven staan. Niettemin is dat het pad dat ik aan jullie allen zou willen aanraden.''.

In alles is Todorov een man van het midden. Behalve als het gaat om militaire interventies. Hij was fel tegen ingrijpen in Kosovo, en nu is hij fel gekant tegen de bezetting van Irak. ,,Spreken van een 'humanitaire bom' is orwelliaanse newspeak'', zegt hij. De keuze voor het democratie kan niet met geweld worden opgelegd, omdat democratie gaat om het kunnen regeren van jezelf. ,,Ik ben erg sceptisch over de mogelijkheden om democratie en mensenrechten met militair geweld en bommen te verspreiden.''

Soms is militair optreden niettemin noodzakelijk, vindt Todorov. De uitzondering is genocide. Hij is geen pacifist. ,,Het woord 'kwaad' verwijst'', zo legt Todorov uit in een gesprek met publicist Paul Scheffer, ,,naar waarden die zo belangrijk voor ons zijn dat wij bereid zijn om ons leven daarvoor op het spel te zetten.'' Er is het gevaar van 'de pacifistische verleiding', een gedachte die ontstaat in een wereld waarin er lange tijd vrede is geweest, en waarin gedacht wordt dat alle conflicten met vreedzame, diplomatieke middelen opgelost kunnen worden.

Scheffer: ,,Blijft u niet zitten met het dilemma dat je om mensenrechten te beschermen, je ze soms moet overtreden?''

Todorov: ,,Ik geloof niet dat we gedwongen zijn om te kiezen tussen München en Dresden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden