Spinoza's erfenis komt nog

De violist-bedelaar heeft een gehoorapparaat. Zijn collega's niet; ze spelen er niet minder vals om. Ik schat ze begin zestig, al zien ze er als zeventig uit. Net als de vrouw die -gekleed in een traditionele Hongaarse combinatie van geborduurde bloes en vormloze rok, waardoor ze er als een oud kind uitziet- op een draaiorgeltje speelt.

Het zijn menselijke duiven die om een 'stukje brood' bedelen bij hun vettere medevogels: de toeristen in Boedapest. Zonder veel succes: uren later staan ze nog bij de burcht met het (voormalige) koninklijk paleis.

De val van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie kan, zoveel jaren na dato, niet beter worden geïllustreerd dan door de verkrachting van de melodieën van weleer door deze vals spelende musici. Even verderop is de val van de DDR -en bij associatie van de andere voormalige communistische landen- het thema. Na die Wende werden in Oost-Europa de ornamenten, plaquettes, opschriften, spreuken en monumenten uit de communistische tijd uit de openbare ruimte verwijderd. Sophie Galle zocht de plaatsen op waar ooit iets communistisch hing of stond en fotografeerde de plaatsen waar slechts 'modern-archeologische' gaten resten. Erbij hangen foto's van de vroegere situatie. Galle's werk wordt tentoongesteld in het Ludwig Museum voor moderne kunst in een van de pas gerenoveerde vleugels van het paleis. Galle fotografeerde alleen de DDR. Anderen zullen hetzelfde doen in andere oud-Oostbloklanden.

De onmusicale bedelaars die opgroeiden in communistische dictaturen, de foto's van Galle van hun fysieke leefomgeving nadat de communistische uitingen daaruit waren weggesloopt en de nieuwe liberaal-kapitalistische leefsfeer, doen de vraag opkomen wat de ideologie van Europa uiteindelijk zal zijn als de Spinozistische Revolutie voltooid zal zijn.

Hoezo Spinozistische Revolutie? De Engelse historicus Jonathan Israel schreef een boek over Spinoza als dé denker van de Verlichting. Nauwkeuriger, als dé denker van de 'Radical Enlightment', de titel van zijn monumentale werk. Spinoza creëerde met zijn filosofie een universum zonder God en zonder ziel (maar noemde het niet zo). Vandaar dat hij door de religieus denkenden werd gedemoniseerd bij zijn leven en nog lang erna. Met zijn filosofie ondergroef hij de tirannie van het absolute: van absolute monarchen en absolute waarheden. De Amerikaanse, de Franse en de Russische revoluties werden mogelijk. Ondanks hun verheven idealen hebben alle drie veel slachtoffers gemaakt. De Franse kostte een derde van de Franse bevolking het leven. De Russische en in het kielzog de Chinese, Cambodjaanse, Koreaanse en Vietnamese, joegen honderden miljoenen mensen de dood in. De Amerikaanse revolutie loopt in feite nog door in de huidige liberaal-kapitalistische overheersing die overal ter wereld grootscheepse armoede veroorzaakt. De slachtoffers kan geen recht meer worden gedaan. Evenmin als de Hongaars bedelaars. Maar misschien vieren toekomstige generaties de overwinning van de essentie van Spinoza's gedachtegoed zonder te lijden onder de machtswellustige interpretaties daarvan.

De Verlichtingsidealen zijn redelijkheid, gelijkheid, tolerantie, democratie, vrijheid en rechten voor de mens. De Engelse schrijfster Joan Smith stelt in 'Sex, Money and Power in the 21st Century' dat er een nieuwe moraal aan het ontstaan is, waarbij seks geen morele kwestie meer is, maar dat het misbruik van macht in welke vorm dan ook de centrale morele kwestie is geworden. Wereldwijd. Smith meent dat de revolutie van de jaren zestig voltooid moet worden. Ze kijkt te kort terug. Wat Oost, West, Noord en Zuid kan verenigen is de humanistisch-democratische moraal die voortkomt uit de revolutie die zich het eerst in Spinoza's hoofd voltrok.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden