Review

Spijbelen van de wereld

'Heer Doos' heet de nieuwe roman van Willem van Toorn (61). Op de omslagfoto is een oudere heer met hoed te zien, die op zijn gemak in een grote doos zit; zijn benen steken eruit. Door een uitgeknipt raampje komt licht, buiten is het schemerig. De omslag oogt niet als een jeugdroman; met opzet waarschijnlijk, want het past binnen het beleid van uitgeverij Querido om de hokjesgeest waarbij literatuur voor kinderen en volwassenen hardnekkig gescheiden wordt gehouden, te doorbreken.

'Heer Doos' is dan ook zo'n roman die zich niet in een hokje laat duwen: het is, onder meer, de geschiedenis van een time-out in het leven. Zowel hoofdpersoon Erwin, een 17-jarige VWO'er, als de oude heer Doos maken zo'n time-out door. Beiden raken door een pijnlijke gebeurtenis in een crisis, en spijbelen als het ware van de wereld. Bij Erwin gebeurt dat als zijn vriendin Els, met wie hij al vier jaar verkering heeft, het uitmaakt. Erwin is perplex, en gaat niet meer naar school, ondanks het feit dat hij volgend jaar eindexamen moet doen. Hij dwaalt door het stadspark, waar een groep zwervers is neergestreken. Tussen die zwervers valt 'heer Doos', zoals Erwin hem noemt, onmiddellijk op: hij scheert zich, is goed gekleed, leest, werkt in zijn doos op een lap-top en rijdt op een statige herenfiets. Erwin is geboeid door deze zwerver die geen zwerver is, maar een wat excentrieke taalgeleerde van verarmde adellijke komaf, die door zijn kinderen uit zijn kasteeltje gepest is, en nu maar de positieve kant probeert te zien van het bezitloos zijn: 'Alsof je dan jezelf beter kunt zien. Aan de dingen zit zoveel verleden vast.'

Erwin begrijpt precies wat hij bedoelt, want ondanks zijn jeugd sleept hij al meer verleden met zich mee dan hem lief is: behalve een vriendin die het uitgemaakt heeft ook een vader die vertrokken is. Aan de hand van die groeiende vriendschap laat Van Toorn zien dat leeftijd een relatief begrip is, dat er geen muren hoeven te staan tussen jongeren en ouderen. Erwin maakt ook kennis met Anita, de motorrijdende fotografe - jong, mooi en zelfstandig - die hem leert dat liefhebben ook zonder 'hebben' kan. Zij werkt niet alleen voor geld, maar ook met het hart. Voor haar zijn de zwervers niet alleen interessante fotografie-objecten, het blijven mensen, die ze helpt als ze in nood raken.

'Heer Doos' gaat echter over veel meer: over de bekrompenheid van de burgerlijke moraal, over liefde en vriendschap als het cement van een uiteenvallende samenleving, over de illusie van het romantisch zwerversideaal (regen veroorzaakt grote ontreddering), over de relatie tussen poëzie en leven (de kriebels bij Erwin als de lerares Gorters 'Mei' voorleest: Els was óók 'zo lief en zo licht'), en over aandacht (Erwin leest 'Zen en de kunst van het motoronderhoud' bij Anita).

Tegelijkertijd heeft 'Heer Doos' echter de trekken van een detective, waarin Erwin, Anita en Erwins schoolvriend Douwe de louche praktijken van Heer Doos' kinderen naspeuren en een list verzinnen om hem zijn kasteeltje terug te geven. En daarin zit de zwakte van het boek. Het geeft het iets ouderwets dat aan de jeugdliteratuur van de jaren zestig en zeventig doet denken: sympathieke, idealistische hoofdpersonen (Erwin, Anita en Douwe) die een in nood verkerend mens (Heer Doos) redden, en dat door middel van een avontuurlijke truc waarbij alles lukt. Dat detective-achtige slot komt ongeloofwaardig over: het gaat allemaal te snel, te gemakkelijk.

Misschien heeft Van Toorn die detective-achtige opbouw wel verzonnen om zijn roman meer hechtheid te geven. Meer bijvoorbeeld dan 'Rooie', zijn jeugdboekendebuut uit 1991 waarvoor hij een Zilveren Griffel kreeg. Maar 'Rooie' heeft een losse structuur die niet stoort: de kracht van dat boek ligt in de heldere stijl, de stille humor en het gevoelige puberportret. Waarom dan nu dat forceren naar een spetterend, detective-achtig slot en een goede afloop? Het Diogenesje-spelen, het nadenken over de wereld en haar spelregels die niet voor iedereen kloppen, het ontdekken van verschillende manieren van liefhebben, die ontwikkeling tijdens een persoonlijke crisis is heel boeiend en van deze tijd. Maar het slot komt over als een ouderwets, spannend jongensboek met clichématige helden en boeven. Als ontwikkelingsroman is 'Heer Doos' dus warm en levensecht en boeiend, maar als detective mislukt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden