Spielberg en Spiegelman: ready to shoot

Spiegelman's Maus: Joods Historisch Museum Amsterdam, 18 maart - 14 augustus. De albums Maus I en II kosten f 30,35 en f 33,55 in het Engels, f 29,90 en f 24,90 in het Nederlands (deel II vanaf 11 maart in de boekhandel). Schindler's List van Spielberg draait vanaf vanavond in 17 bioscopen (zie de recensie op pagina 5).

Kleine details willen meer vertellen dan twee op boze toon gevoerde monologen of een spectaculaire achtervolging per automobiel. Hoe minder er ogenschijnlijk gebeurt, des te belangwekkender wordt een verhaal. Fictie, die een deel van de werkelijkheid eruit licht, bestaat bij de gratie van inkleuringen en cursiveringen. Een mooi beeld kan een handje helpen: God wordt een brandende braambos, de moeder staat op de brug en de idioot zit in bad, de slimmerik heet Reinaert de Vos of Guus Geluk.

De metafoor van een dier blijkt uitermate geschikt voor het uitbeelden van ernstige aangelegenheden: de slang staat voor het kwaad, de uil voor wijsheid en Flipper voor trouw. De Amerikaanse schrijver en tekenaar Art Spiegelman geeft in een stripverhaal over de holocaust aan joden het gezicht van muizen, aan nazi's dat van katten en aan Polen van varkens. Hij geeft de striplezer hiermee een periskoop om te kijken naar de alle begrip te boven gaande vernietiging van zes miljoen joden. Hij heeft de concentratiekampen zelf niet meegemaakt en is dus toeschouwer op afstand. In de kampen had je geen publiek: ooggetuigene waren deel van het drama, als beul, of als geslagene. Derden waren er niet en 'objectieve' waarnemingen zijn dan ook namaak. Als in de film 'Sophie's Choice' de door Meryl Streep gespeelde titelrol bezwijkt aan de onmenselijkheid van het nazidom, wordt die werkelijkheid kitsch door een nabootsing van een kamp. Die afbeelding wordt een cliche, gesneden uit een veel complexer totaalbeeld.

Spiegelman heeft zijn figuren de hoofden van dieren gegeven om aan quasi-realistisch natekenen te ontkomen. In het stripverhaal luistert hij naar zijn vader die het kamp overleefde, neemt diens herinneringen op de band op en tekent het verhaal van de vader toen, binnen het verhaal van vader en zoon nu, ooggetuige en buitenstaander. Vader Spiegelman beleeft zijn verhaal opnieuw en met zijn zoon kijk je mee. Naast 'het' verhaal is er ook zijn eigen verhouding tot zijn ouders, die alles maar ook helemaal niets met het grote verdriet te maken heeft. Hebbelijkheden en onhebbelijkheden, meningsverschillen, essentiele gevoelens op heel andere terreinen dan 'het' terrein van wat geschiedde, ze spelen allemaal mee.

Spiegelmans 'Maus', waarover 18 maart een tentoonstelling open gaat in het Joods Historisch Museum in Amsterdam, is, na de verschijning in het Amerikaanse stripblad Raw en de bundeling in twee albums, geprezen om zijn doorleefd relaas. In tegenstelling tot 'Sophie's Choice' is 'Maus' niet aangevallen op een imitatie van Auschwitz. Toch tekent hij het kamp met plattegronden en (muize)lijken en al. Maar op een punt houdt hij halt: de gaskamer tekent hij leeg, terwijl een balloon vertelt wat daar gebeurde. Ook relativeert hij voortdurend zijn eigen positie. In het bij dit stukje afgedrukte fragment tekent hij zichzelf als een buitenstaander, die zijn moeder verloor toen zij na de oorlog een eind aan haar leven maakte, die zelf van alles ook nog eens flink depressief is geworden, maar die toch 'over lijken' is gegaan met zijn succes, al gaat hij er prat op verdere exploitatie van 'Maus' door verfilming af te wijzen.

'Schindler's List' van Steven Spielberg, dat vandaag in Nederland in premiere gaat, heeft in eerste instantie wel het verderfelijke 'Hollywood'-etiket opgeplakt gekregen. Wat bij voorbeeld moest de regisseur van 'Jurassic Park' en 'Jaws' met zijn opnamen binnen de muren van Auschwitz? En kun je een paar duizend figuranten wel opgejaagd vee laten spelen? De oordelen van de recensenten zijn wat dat betreft milder geworden, nu de film dan verschenen is (zie de mening van Hans Kroon op pagina 5 in deze bijlage). Op een enkel Hollywood-effect na gaat het om een dramatisch-realistische weergave van de holocaust. Zijn wens om n Auschwitz te draaien geeft blijk van Spielbergs grote behoefte om de werkelijkheid zo getrouw mogelijk weer te geven, met gebruikmaking van de kracht van fictie: de eveneens werkelijk bestaan hebbende 'jodenredder' Oskar Schindler loopt door de film heen, de toeschouwer (het bioscooppubliek) ziet de gebeurtenissen door diens ogen. Zo zwart-wit als de verhouding beul-slachtoffer ligt het ineens niet meer: de meeloper wordt zichtbaar, de maitresse, het kind dat voor eigen hachje vecht.

Spielberg kiest voor een realistische benadering, omdat hij juist de in aantal groeiende niet-weters wil bereiken, niet opgevoed in het besef van een jarenlang staande gebleven verdeling tussen 'Arische supermensen' en 'joodse onderkruipsels'. Hoewel zijn bedoelingen koosjer zijn, had hij daar natuurlijk de asgronden van Auschwitz niet voor nodig (hij trok zijn decor na de protesten buten de poorten op). De enige scene uiteindelijk in de film die obsceen is, is het shot van naakte mensen in de 'badruimte'. Bij uitstek daar waren geen ooggetuigen - ook geen goedhartige opportunist als Schindler, die zowaar geraakt werd door de mensen wier levens hij ging redden.

In 'Schindler's List' zijn talloze gezichten close-up te zien, de hele ruim drie uur durende film door. Met al die op het witte doek geschilderde ogen, die schrik en moed en wanhoop uitstralen, heeft Spielberg gedaan wat je vrijwel voor onmogelijk zou houden: hij heeft de anonieme 'muizen' van Spiegelman hun gezicht gegeven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden