'Spetters': wonder van empathie

Paul Verhoevens film 'Spetters' veroorzaakte in 1980 veel reuring. Hoe laat de film over patatbakster Fientje zich 30 jaar later bekijken?

Hoe kijk je naar 'Spetters' in tijden van 'New Kids Turbo'? Is de breed gedeelde verontwaardiging van destijds over de grofheid van de film van Paul Verhoeven - plat! homofobisch! seksistisch! - enigszins na te voelen, of was die verontwaardiging alleen maar een exces van de links-dogmatische vroege jaren tachtig? Zie je die kokende olie nu anders, de pijpscène, de groepsverkrachting, de opportunistische Fientje? Had iedereen, subsidiegevers en critici voorop, ongelijk en is 'Spetters' eigenlijk een belangrijke, noodzakelijke, misschien zelfs góede film?

Gisteravond was in Eye de première van de gerestaureerde versie van de film in aanwezigheid van cast en crew. 'Ongegeneerde seksuele exhibities die in hun gedurfdheid nog door hun smakeloosheid worden overtroffen', oordeelde deze krant in 1980. 'Spetters' ('diepzwarte poel', 'fallische fixatie', 'fascistoïde aandoend soort amusement') werd in alle landelijke dagbladen de grond in geboord. Er werd een actiegroep opgericht NASA (Nederlandse Anti-Spetters Actie) die een pamflet schreef en in de 'Goed Nieuws Show' van Sonja Barend in debat ging met de filmmaker. In een reconstructie van de rel die 'Andere Tijden' tien jaar geleden maakte, kan je zien hoe de arme Paul Verhoeven wit wegtrekt terwijl woordvoerster Cora Mulder hem voor de voeten werpt dat hij het filmpubliek laat lachen om een groepje jongeren dat een homo belaagt met een lippenstift. Sonja ('voor deze film geldt alleen een woord met drie letters') schaarde zich achter de actievoerders.

Als je die breed gedeelde morele verontwaardiging nu aanschouwt, vind je het geen wonder dat de regisseur niet veel later besloot zijn biezen te pakken en naar Hollywood te vertrekken. Waar hij overigens zo'n tien jaar later bij het uitbrengen van 'Basic Instinct' opnieuw verontwaardigde demonstranten voor de theaters zou vinden.

Wat was er nu zo aanstootgevend aan 'Spetters'? Niet meer zo heel veel, merk je bij weerzien. In de in Maassluis opgenomen film zet de rijdende patatbakster Fientje (Renée Soutendijk) het leven van drie jongens op zijn kop. Deze drie werkende jongeren, zoals dat heette, omdat er erg veel werklozen waren, Rien (Hans van Tongeren), Eef (Toon Achterberg) en Hans (Maarten Spanjer) ontsnappen in motorwedstrijden aan de verveling. Als femme fatale Fientje met haar rijdende friettent in het stadje arriveert legt ze het eerst aan met Rien, de meest getalenteerde, de mogelijke motorkampioen. Als die na een ongeluk in een rolstoel belandt en zelfmoord pleegt, probeert ze het met Eef, zoon van een gereformeerde, gewelddadige vader. Eef komt er echter na een groepsverkrachting door een groepje mannen achter dat hij op mannen valt.

Rest de sukkelige Hans met wie Fientje dan maar een nieuw bestaan opbouwt in de in puin geslagen kroeg van Riens vader. 'Kijk, als we die muur uitbreken, maken we er een snackbar van.' zegt ze in de slotscène. 'Uitermate cynisch', noemde Verhoeven zelf dit einde. Het gedroomde leven bestaat uit een vaste in plaats van een rijdende snackbar, gebouwd op de puinhopen van een ander.

Geen plot waar je nu nog van achterover slaat, maar anno 1980 was er wel veel nieuw, provocatief en shockerend aan 'Spetters'. Alleen al de antihelden zelf. Stuurloze werkende jongeren die een potje neuken op zolder, 'flikkers' belagen, en de verveling verdrijven op ronkende motoren, had men nog niet eerder gezien op het witte doek. Net zomin als pijpende homo's in een half afgebouwde Rotterdamse metrogang en een brute groepsverkrachting tussen de cementzakken.

Het harde 'Spetters' betekende een keerpunt in de Nederlandse cinema die in de bloeiende jaren zeventig vooral bestond uit vrolijke films met veel seks à la Wim Verstappens 'Blue Movie' en Verhoevens 'Turks Fruit'. In 'Spetters' is de seks niet meer zo vrolijk, eerder banaal en hard, een machtsmiddel, de aanleiding tot klappen; een onderdrukt verlangen in een bekrompen, provinciale gemeenschap. 'Realisme', noemde Verhoeven het zelf, maar NASA schreef over een 'gevaarlijke film die vooroordelen bevestigt'; politiek correct, vooropstellend dat films de gewenste, positieve realiteit moeten tonen.

En ja, zoals te verwachten was, dertig jaar na dato, doet die morele verontwaardiging gedateerd aan. Wat is er veranderd?

Een belangrijk verschil tussen toen en nu zit hem allereerst in de status van Paul Verhoeven. Zijn films waren commerciële films die immense aantallen bezoekers trokken. Ook 'Spetters' belandde bovenaan de box office in 1980. Die commercialiteit maakte de regisseur bij voorbaat verdacht in de kringen van filmcritici en -bonzen. De pre-postmoderne vroege jaren tachtig waren de hoogtijdagen van de grote Europese auteurs - Tarkovski, Fellini, Godard - die wel door de critici bejubeld werden. Verhoeven hoorde daar met zijn onbehouwen retoriek, zijn provocatieve, Amerikaans georiënteerde films niet tussen. 'Spetters' betoonde zich schatplichtig aan een film als 'Saturday Night Fever', destijds ook niet helemaal serieus genomen. De film stamt nog van voor films als 'ET' en later 'Pulp Fiction' de scheiding tussen massa en elite ondermijnden.

Dertig jaar later, na films als 'Robocop', 'Basic Instinct', 'Starship Troopers' en 'Zwartboek' is de regisseur nog steeds omstreden - ook bij 'Zwartboek' waren de kritieken weer niet mals - maar dat Verhoeven een eigenzinnig filmmaker is die een authentiek, spraakmakend oeuvre heeft opgebouwd, staat niet meer ter discussie. De regisseur verwierf in eigen land krediet met zijn grote successen in Hollywood. Ook daar zou het nog regelmatig stormen, rond het 'homofobe' 'Basic Instinct' en het 'fascistoïde' 'Starship Troopers' bijvoorbeeld, maar die films werden later alsnog omarmd door de kritiek, en gelden nu als cultsuccessen.

In vrouwbeeld zou je Verhoeven bovendien nu ook zijn tijd vooruit noemen. Wie naar 'Spetters' kijkt herkent in Fientje de typische vrijmoedige Verhoeven-heldin, voorloopster van Catherine Tramell in 'Basic Instinct' en Rachel Stein in 'Zwartboek'. De vrouwen van Verhoeven dagen mannen uit en vestigen ook altijd wel een keer de aandacht op hun kruis (Catherine draagt geen ondergoed, Rachel blondeert haar schaamhaar). In hun vechtlust, brutaliteit en opportunisme kun je ze evengoed postfeministische heldinnen noemen, zeker niet 'alleen een mooi lichaam met een kut', zoals NASA indertijd oordeelde.

Maar de belangrijkste verandering schuilt toch in het ideologische landschap. In tijden van 'New Kids Turbo' mag je je hogelijk verbazen dat Verhoeven zelf 'Spetters' cynisch noemde. De plot rond de opportunistische Fientje is nog simpel. Teksten als 'Het leven is als een kroket. Als je weet wat erin zit, heb je geen trek meer' blijven banaal klinken. Maar in vergelijking met bijvoorbeeld het nihilistische 'New Kids Turbo', de jongerenhit van afgelopen jaar, betoont Verhoeven zich in 'Spetters' een wonder van empathie; een filmmaker met hart voor de marginale antihelden wier moeizame levens hij schildert, op zijn Verhoevens onbehouwen en oerendhard, maar ook met passie en mededogen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden