'Speer was juist sinistere man'

Nazi-Duitsland vocht zich in 1945 letterlijk dood. De Engelse historicus Ian Kershaw boog zich over de vraag waarom mensen doorgaan als de zaak al hopeloos is verloren en schreef er een prachtig boek over.

Zelfs op het moment dat in 1945 de situatie voor nazi-Duitsland totaal hopeloos was, bleef het land functioneren alsof er niets aan de hand was. Rechtbanken bleven tot na de capitulatie mensen ter dood veroordelen. In het half in puin geschoten Berlijn maakten postbodes hun gebruikelijke rondes. De Berliner Philharmoniker gaf op 12 april nog een concert. Tot de laatste week voor het einde kregen buitenlandse studenten beurzen toegekend met het oog op het 'nieuwe Europa'.

Deze historisch gezien unieke gang van zaken - bijna altijd is sprake van capitulatie of een bestand - dat een volk tot het bittere eind doorvecht, hield Ian Kershaw al bezig toen hij werkte aan zijn veelgeroemde Hitlerbiografie. Onlangs was Sir Kershaw - vanwege zijn services to history in 2002 tot ridder geslagen - voor de promotie van 'Tot de laatste man' in Nederland, een boek dat in Engeland juichend is ontvangen.

"Een belangrijk moment kwam in 2006 bij een bezoek aan Bamberg waar ik geamuseerd in het stadje rondliep, totdat ik in een kerk het gedenksteen zag voor Robert Limpert (zie kader) en zijn weerzinwekkende geschiedenis leerde kennen. Dat vormde voor mij een belangrijke impuls om dit boek te maken."

Volgens Kershaw is er niet één verklaring voor de wijze waarop het nazi-regime tot het bittere eind doorging. Het gaat juist om een reeks factoren die elkaar in stand hielden. Zo was daar de koppige Hitler die maar twee opties kende: overwinnen of verliezen. Duitsland had een bureaucratie en plichtsgetrouwe ambtenaren die het verschijnsel mogelijk maakten. De terreur en angst die het regime zaaide, voorkwamen dat mensen uit de pas liepen. De Duitse doodsangst voor het Rode Leger was een factor. Bovenal legt Kershaw helder uit dat de machtsstructuur van het Derde Rijk Hitler in het zadel hield. Hij wijst op de afwezigheid van een bestuurlijk lichaam zoals de Grote Fascistische Raad die Mussolini in 1943 afzette.

Had Hitler de machtsstructuur bewust zo gefragmenteerd opgezet?
"Die structuur was een uitvloeisel van zijn charismatisch leiderschap, waarbij hij ver boven alle anderen en alle partijen was verheven. Maar hij had ook een gevoelige antenne voor potentiële bedreigingen. Iemand stelde eens voor om als top van de nazipartij zo nu en dan informeel bij elkaar te komen voor een bieravond. Maar dat verbood Hitler. Mensen die bij elkaar kwamen, daar kon alleen maar narigheid van komen. Voor je het wist had je een complot tegen je. Hitler ging algemene vergaderingen uit de weg.

"Als hij een ontmoeting had met de Gauleiter (de regionale leiders - red.) dan zorgde hij ervoor dat hij ze kon toespreken, een peptalk kon houden. Discussie over beleid was daarbij uitgesloten."

U stelt dat als Albert Speer half zo hard had gewerkt, de oorlog aanmerkelijk minder lang had geduurd.
"Hij was een zeer ondoorgrondelijk figuur, maar ook een briljante minister van bewapening. In 1944 zorgde hij voor een zodanige groei van de wapenproductie dat wordt gesproken van een Speer miracle. Hij is er in geslaagd om van zichzelf een zeer positief beeld neer te zetten, als de kunstzinnige architect, de beschaafde nazi. Hij was zogenaamd de enige die in de gaten had hoe verderfelijk het regime was, maar aanbleef om erger te voorkomen. Het is ongelofelijk dat Speer in Neurenberg wegkwam met een gevangenisstraf van 20 jaar. Hij had geluk, was erg intelligent en berekenend, voerde een slimme verdediging en gebruikte zijn charme. Ik begrijp dat hij mensen in zijn ban kon krijgen."

Die boetvaardige rol kon Speer vooral spelen dankzij de positieve en historisch onjuiste publicaties van uw Duitse collega Joachim Fest, die Speer aan het praten wilde krijgen voor zijn Hitlerbiografie. Wat vindt u daarvan?
Voor het eerst stokt de woordenstroom van Kershaw. Hij glimlacht vriendelijk.

"We wisten dat dat het geval was. Wat kan ik erover zeggen? Ik zou me daar ongemakkelijk bij hebben gevoeld. Voor mij was Speer een zeer onaangenaam figuur. Daarom ben ik ook zo blij met de foto die in het boek staat. We kennen Speer als een knappe man in burgerpak, maar op deze foto staat hij in nazi-uniform en met een ongeschoren gezicht. Hij ziet er sinister uit en dat was hij: sinister."

De waanzin van het doorvechten tot het bittere eind dat Duitsland geheel in puin legde en alle oude structuren kapot maakte, vormde ironisch genoeg de basis voor het nieuwe democratische Duitsland en in zekere zin ook voor de Europese Unie.
"Dat ben ik geheel met u eens. Als je leest over het complot van Von Stauffenberg in 1944, dan hoop je onbewust dat de aanslag lukt. Het zou de oorlog hebben verkort en het staat vast dat dit miljoenen levens zou hebben gered, maar in politieke zin is het beter geweest dat het complot mislukte. Het ongelofelijke verhaal van de groei van de Europese Unie na 1945 - hoewel het nu even wisselvallig is - is het gevolg van de totale destructie van nazi-Duitsland. We weten hoe het na de capitulatie van Duitsland in 1918 ging: toen bleef het militarisme in tact. Nu kregen we een democratisch Duitsland terug."

Kershaw was als student al geïnteresseerd in Duitsland, hij leerde de taal als hobby. De doorslag om die donkere naziperiode te doorgronden gaf een gesprek met een Duitser dat hij had in een café in Grafing, vlakbij München. Die man betreurde nog steeds dat de nazi's en Engeland niet hadden samengewerkt om het bolsjewisme te verslaan. "Het was niet een lichtflits die door me heen schoot of zo, maar vanaf dat moment wilde ik wel graag begrijpen waarom de doorsnee Duitser besloot om Hitler te steunen.

"In die tijd probeerde ik uit te vinden waar alles uit de nazi-periode had plaats gevonden. Maar dat viel niet mee. Er was toen maar één monument voor de slachtoffers van het naziregime en dat was keurig verborgen ergens op een parkeerplaats. Tijdens een bezoek aan München ging ik met een Joodse vriend langs de beroemde Bürgerbräukeller die was herbouwd. Aan de muur hing een bord met de hele geschiedenis, maar er ontbraken twee dagen: de putsch van Hitler in 1923 en de aanslag op hem in 1939."

Het verschil tussen de boeken van Kershaw en die van historicus Lou de Jong is levensgroot. Daar waar Kershaw te horen kreeg dat hij Hitler misschien te menselijk maakte, veranderde De Jong hem in een duivels monster dat niet van deze wereld was. "De Jong was wel van een andere generatie", zegt de in 1943 geboren Engelsman. "Ik heb de oorlog niet bewust meegemaakt, mijn familie in Engeland is op geen enkele manier getroffen met verlies. Het was voor De Jong moeilijk om objectief naar die oorlog te kijken.

"Toen ik in Beieren onderzoek deed werd ik juist gegrepen door de nuances. Het was voor mij nooit zwart of wit. Ik vroeg me vaak af: hoe zou ik me hebben gedragen in die periode? Ik sluit niet uit dat ik net als zo vele anderen gewoon mijn werk had gedaan, niets moedigs, geen domme dingen. Dat gaf me het inzicht hoe mensen zich gedroegen, zonder daar vergoelijkend over te doen.

"Ik heb er nooit het nut van ingezien om Hitler te demoniseren. De speelfilm 'Der Untergang' - met een fantastische Bruno Ganz - kreeg de kritiek dat die Hitler te menselijk maakte. Hitler was een meedogenloos figuur, maar soms verraste hij zijn secretaresse met een doosje bonbons. Dat was de werkelijkheid die ik geen geweld wil aandoen."

Ian Kershaw: Tot de laatste man. Duitsland 1944 - 1945. Spectrum, Houten. Vertaald door Ronald Kuil en Tiny Mulder. ISBN 9789000301133; 608 blz. € 29,99

Amerikanen kwamen net te laat voor Limpert
Robert Limpert was een 19-jarige theologiestudent die in april 1945 in Anspach werd betrapt door twee jongens van de Hitlerjugend bij het doorsnijden van telefoondraden van een commandopost. Gealarmeerde agenten arresteerden hem. Na een proces van enkele minuten - waarin Limpert niets mocht zeggen - werd hij ter dood veroordeeld.

Tijdens het aanleggen van de strop om zijn nek slaagde Limpert er na een worsteling in te ontsnappen. Na een paar honderd meter kreeg de politie hem te pakken en sleepte hem aan de haren terug. Omstanders sloegen en schopten hem. Uiteindelijk slaagde de ophanging. Vier uur later trokken de Amerikanen de stad binnen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden