Speelt schuldgevoel een te grote rol in het 'groene geloof'?

Deelnemers van de Klimaatparade die aandacht vragen voor klimaatverandering vanwege de Klimaattop in Parijs.Beeld anp

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Op de Parijse klimaattop is men het erover eens: de planeet moet gered worden. Elftalspeler Thierry Baudet ergert zich aan deze onheilsterminologie.

Het roer is om, jubelde 'klimaatzuster' Anne-Marie Pronk in deze krant. Niet alleen krijgt de klimaattop volop aandacht, maar ook worden er in de media nauwelijks nog kritische vragen gesteld over de noodzaak van CO2-reductie. 'Ein-de-lijk,' verzucht Pronk. Maar wat als je, zoals elftalspeler Thierry Baudet, niet overtuigd bent? Het steeds steviger en steeds collectievere 'groene geloof' begint in zijn ogen dogmatische trekken te krijgen.

Thierry Baudet, rechtsfilosoof: "Zijn kritische vragen ineens niet meer noodzakelijk als er een 'hoger doel' in het spel is? Dat lijkt me des te meer reden om op je hoede te blijven. Want waar sprake is van zogenaamde hogere doelen, verdwijnen de werkelijke motieven al snel naar de achtergrond."

Schuldcomplex
Ingrid Robeyns, filosoof en econoom, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht: "Het gaat helemaal niet over 'hogere doelen' die onkritisch als dogma's geëerbiedigd moeten worden. Ik ben het helemaal met je eens dat je altijd kritisch moet blijven. Maar we hebben hier te maken met een situatie waarin de biofysieke voorwaarden voor een goed leven voor mens en dier in gevaar komen. CO2 verdwijnt maar langzaam uit de atmosfeer als het er eenmaal in zit. Er wordt veel meer in gebracht dan afgebroken wordt.

We zitten aan de grens wat betreft de hoeveelheid CO2 die we nog kunnen uitstoten voordat de temperatuurstijging de twee-graden-stijging bereikt. De mensen van de laaggelegen eilandengroep Kiribati gaan in de nabije toekomst hun land kwijtraken. Zo is het ook in andere, veelal arme delen van de wereld: hele bevolkingen kampen met de gevolgen van ons gedrag. Zo simpel is het."

Baudet: "Zo simpel is het helemaal niet. Ja, de aarde warmt op, maar de laatste tien jaar gaat dit veel minder snel dan wetenschappers tot nu toe hadden voorzien. Menselijke activiteit is volgens een groot deel van de klimaatwetenschappers van invloed op het klimaat. Maar hoe beslissend die invloed is, daarover zijn ze het niet eens. Er is altijd klimaatverandering geweest en er zijn alleen maar complete, betrouwbare meetgegevens over de laatste honderd jaar. En de Kiribati-eilanden zijn verzakt omdat men, vooral door toerisme, te veel water aan de bodem heeft onttrokken. Waarom zo slordig met de feiten? Omdat het post-christelijke schuldcomplex zo diep zit dat die allesverzengende zondvloed wel móet komen. En hoe dan ook door ons toedoen."

Thierry BaudetBeeld Foto: Bo van Hauwelingen

Lange termijn
Robeyns: "Met christelijke complexen heeft dit niks te maken. Er is over weinig in de wetenschap zoveel consensus als over de opwarming van de aarde door menselijk toedoen. Er waren al decennia wetenschappers die waarschuwden voor de negatieve gevolgen van onze manier van produceren en consumeren, maar sinds de jaren negentig weten we met zekerheid dat onze levenswijze niet duurzaam is. Dat betekent: mensen in de toekomst kunnen onze levenswijze niet voortzetten. Wij lenen de aarde niet van toekomstige generaties, nee wij stelen haar. Het enige wat wij straks ter verdediging van onszelf kunnen zeggen is: 'Wij waren er eerder dan jullie.'"

"Dat is moreel gezien niet houdbaar. We moeten ons politieke systeem hieraan aanpassen. Want zelfs als de top in Parijs goede uitkomsten zou hebben, wegen we de belangen van de komende generaties structureel nog te weinig mee. Onze politiek blijft gericht op de korte termijn, politici willen zichzelf niet impopulair maken. Terwijl het in democratie draait om het wegen van alle belangen, niet enkel de directe belangen van de nu levende mensen.

"Het is redelijk om aan te nemen dat de mensen na ons ook graag over een voor mensen leefbare aarde willen kunnen beschikken. Om dit te waarborgen, zou er een gezaghebbend instituut moeten komen om toekomstige generaties een stem te geven. Een soort internationale toekomstombudsman. Die zou ons kunnen helpen om op basis van de meest realistische feitelijke aannames beslissingen te nemen."

Ingrid RobeynsBeeld Trouw

Realpolitik
Baudet: "Alsof een politiek standpunt moreel of politiek onaanvechtbaar wordt door te zeggen dat het 'van de toekomst' is. De toekomst kan niet spreken. De waarheid is dat alles waarvan ik denk dat het goed is voor de mensen van de toekomst, afhankelijk is van mijn politieke ideeën over het hier en nu. De adviezen van zo'n instituut zouden dus net zo goed onderwerp van debat worden."

"Over de noodzaak van CO2-reductie worden wij het niet eens. Er is overigens wel een andere gegronde reden om over te stappen op duurzame energie. Een geopolitiek motief: het Westen kan op die manier zijn afhankelijkheid van de Arabische wereld verkleinen en een voorsprong op de ontwikkelingslanden behouden, inclusief de opkomende economieën. Strategen op ministeries in Europa en de Verenigde Staten zijn zich daar ongetwijfeld bewust van. Als het Westen erin slaagt om met hightech-oplossingen te komen waarmee duurzame energie rendabel en werkbaar wordt voor onze landen, dan kunnen landen als China en Brazilië die nog lang niet op dezelfde schaal implementeren, om nog maar te zwijgen van het Afrikaanse continent."

"Dit lijkt me een gezonde vorm van realpolitik. Het is in het belang van ons allemaal in de vrije wereld om zo snel mogelijk onze afhankelijkheid van Arabische olie terug te dringen. Het is bovendien goed voor innovatie. De lucht wordt minder vies - want verbrandingsmotoren maken gebouwen en longen zwartgeblakerd. Dus ik ben helemaal voor nieuwe technologie, maar graag zonder dat doemverhaal. En we moeten helemaal niets doen wat ten koste gaat van onszelf, zeker niet omdat het Westen ergens schuld aan zou hebben."

"De ironie is dat de mensen die wél geloven dat wij westerlingen een ereschuld hebben tegenover de rest van de wereld, niet zien wat er te gebeuren staat. Als het Westen nu werkelijk verduurzaamt, profiteert daar maar één partij van: het Westen. Al die opkomende economieën hebben een schreeuwende behoefte aan olie en gas. Als het lukt om de toekomstige generaties in groene, idealistische termen 'een stem' te geven, en de prijs van fossiele brandstoffen dramatisch te verhogen, beroven we het arme deel van de wereld voorlopig van de kans zich aan die armoede te ontworstelen."

Verantwoordelijkheid
Robeyns: "Geopolitieke motieven zijn geen morele motieven. Ik wil weten wat moraliteit vergt van ons gedrag en onze instituties met betrekking tot klimaat. En ik vertrek vanuit de best beschikbare wetenschappelijke kennis. Die kennis zegt dat de geïndustrialiseerde landen primair verantwoordelijk zijn voor de hoge CO2-concentraties en dat de effecten die dat zal veroorzaken in grote mate negatief zullen zijn, bijvoorbeeld: meer hongersnoden en overstromingen."

"De vervuiler verslechtert door zijn handelen de levensomstandigheden van anderen. Daaruit volgt een plicht om die schade ongedaan te maken. Je kan dus zeggen dat de vervuilers schuldig zijn. Alleen is die terminologie van 'schuld' niet zo gelukkig, omdat ze suggereert dat mensen de bedoeling hadden om die schade te veroorzaken. Dat is natuurlijk niet zo. Maar ook schade die niet-intentioneel is, blijft schade."

"Het is wel degelijk zo dat wij door te verduurzamen onze schuld aflossen. En dat vergt nog meer: we moeten de landen die tot nu toe weinig vervuild hebben, compenseren voor het feit dat wij het totale mondiale CO2-budget dat de opwarming onder de twee graden hield, opgebruikt hebben."

"Wie eenmaal beseft dat de westerse hoge CO2-uitstoot leidt tot aanzienlijke verslechteringen in levensomstandigheden in andere delen van de wereld en in de toekomst, krijgt vragen over onze verantwoordelijkheid. Wie die verantwoordelijkheid niet wil nemen, gaat de klimaatwetenschappen in twijfel trekken. Of weigert simpelweg morele vragen te stellen en begint over 'postchristelijke schuldcomplexen'. Maar of we het nu leuk vinden of niet, klimaatverandering is een morele kwestie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden