Specialist Jos van Veldhoven: 'Der Messias' uitvoeren getuigt van moed

Op uitnodiging van de baron Gottfried von Swieten werkte Mozart 'The Messiah' van Hündel om tot 'Der Messias'. Onder leiding van oude-muziek-specialist Jos van Veldhoven voert het Noordhollands Philharmonisch Orkest deze nu min of meer vergeten bewerking opnieuw uit.

In 1770, toen de baron als ambassadeur van Oostenrijk in Berlijn woonde, ontdekte hij de muziek van Hündel. Gegrepen door diens composities richtte Von Swieten zo'n tien jaar later het 'Gesellschaft der Associerten Cavaliere' op, dat zich ten doel stelde muziek uit voorbije tijden levend te houden - het is moeilijk voorstelbaar maar eind achttiende eeuw behoorde Hündel al tot de voorgoed voorbije tijd.

Ook Mozart werd gevraagd concerten te geven. Niet alleen zijn chronische geldgebrek deed hem op deze uitnodiging ingaan, ook de mogelijkheid zich te verdiepen in de oude meesters was voor hem aantrekkelijk. Na het overlijden van de vaste dirigent van het gezelschap nam Mozart die functie over en dirigeerde diverse Hündel-oratoria.

,,Maar men verwachtte toen wel dat de dirigent de gestolen stukken aanpaste aan de eisen van de moderne smaak', zegt Jos van Veldhoven. ,,Al is 'stelen' een typisch twintigste-eeuwse typering van deze manier van werken, in die tijd werd het 'stelen' van andermans muziek gezien als een bewijs van kwaliteit: het gestolen materiaal was goed genoeg bevonden om opnieuw gebruikt te worden. Zo eigende Mozart zich 'The Messiah' toe.'

Het eerste dat opvalt als je de partituren vergelijkt, is dat Mozart fluiten, hobo's, klarinetten en trombones aan het orkest toevoegde, om de ouderwetse, kale klank te verrijken en aan te passen aan het classicistische ideaalbeeld. Toch is het te gemakkelijk te zeggen dat Mozart met een groter orkest werkte dan Hündel. Vooral de functie van de instrumenten veranderde.

,,Kenmerkend voor de barokke tijd waarin Hündel componeerde is het continuospel, de doorlopende instrumentale baspartij die werd ingevuld door klavecinisten, organisten of luitisten. Doordat Mozart de continuo bijna volledig afschafte, was hij gedwongen op een andere wijze harmonieën tot stand te brengen. Dat is de reden waarom hij de instrumentatie op de schop heeft gezet.'

,,Het is ook grappig te zien hoezeer sommige instrumenten van functie veranderden. De trompet was bij Bach en Hündel heilig, stond boven de andere instrumenten verheven en werd bespeeld met een ongekende virtuositeit, wat je bijvoorbeeld hoort in Bachs 'Weihnachts Oratorium'. Eind achttiende eeuw was het instrument gedevalueerd tot een militaire toeter, voornamelijk gebruikt voor allerlei praktische signalen.'

,,Een dergelijke waardering had vanzelfsprekend tot gevolg dat er nauwelijks meer virtuoze trompetspelers te vinden waren. Daarom zag Mozart zich genoodzaakt de trompetten te vervangen door hobo's. De devaluatie van de trompet was er zelfs debet aan dat in de Duitse vertaling die Mozart van 'The Messiah' liet maken, de trompetten van het Laatste Oordeel bazuinen geworden zijn. Mozart laat deze passage overigens door hoorns vertolken.'

,,Maar als je de partituren naast elkaar legt, vallen ook ogenblikkelijk de duizenden streepjes en boogjes op die Mozart heeft toegevoegd: hij heeft structuur, dynamiek en schakering in tempo aangebracht. Voeg je daar nog eens bij dat Mozart sommige sopraanaria's door tenoren ten gehore liet brengen, dan kun je wel zeggen dat het stuk grondig is herzien.'

'Der Messias' is op 6 mei 1789 voor het eerst uitgevoerd en bleef de hele negentiende eeuw populair. Rond 1950, onder invloed van de historische uitvoeringspraktijk, is deze vertroebelde 'Messiah' in het vergeetboek geraakt.

,,Als men tegenwoordig 'The Messiah' wil uitvoeren, neemt men de authentieke versie. De drang oude muziek te reconstrueren, en uit te pluizen hoe stukken precies geklonken hebben, is typisch voor de tweede helft van de twintigste eeuw. Alleen de laatste vijftig jaar willen we museumpje spelen: we denken de tijdgeest van de Barok te pakken te krijgen door de muziek zo authentiek mogelijk uit te voeren. Maar Bach heeft nooit authentiek willen zijn, hij imiteerde Palestrina. Mozart bewerkte Hündel, Mendelssohn zette Bach naar zijn hand. En onze tijd? In de twintigste eeuw is de eigen smaak minder sterk geworteld dan in vroeger tijden. En omdat we niet meer weten wat onze eigen muziek is, zijn we in een identiteitscrisis geraakt.'

,,Naar mijn idee is dit het gevolg van wat ik tot het trauma van de negentiende eeuw gedoopt heb. Natuurlijk, de negentiende eeuw heeft schitterende muziek opgeleverd, maar het is ook een zeer dominante eeuw geweest. Orkesten die componisten zo vergoddelijkten, dat contact onmogelijk werd; dirigenten die als poppenspelers orkesten naar hun hand zetten, publiek dat nauwelijks durfde te ademen omdat de heilige inspiratie zou kunnen vervliegen - het zijn negentiende eeuwse verschijnselen.'

,,Maar hoe verwerken we het trauma van de negentiende eeuw? Hoe zorgen we ervoor dat musici weer zelfstandig gaan functioneren? Bijvoorbeeld door stukken als 'Der Messias' uit te voeren. Want dan worden musici eerst gedwongen zich te verplaatsen in de barokke tijd van Hündel, waarin een orkest nog kamermuziek speelde en elke musicus zijn eigen verantwoordelijkheid droeg voor de interpretatie van zijn partituur. En vervolgens wordt het orkest gedwongen de aanpassingen van Mozart te begrijpen.'

,,Ik vind het daarom van moed getuigen dat het Noordhollands Philharmonisch Orkest het heeft aangedurfd dit stuk weer op te voeren. Het is voor de musici een verwarrende ervaring geweest te vechten tegen hun negentiende eeuwse gewoontes. Het zal voor het publiek een verwarrende ervaring zijn te luisteren naar deze uitvoering. Want wat horen ze nou? Geen authentieke Hündel, geen authentieke Mozart. Zestig procent Hündel en veertig procent Mozart. Wat dat oplevert? 'Der Messias'.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden