Spasiba? Djakoejoe! Oekraïne neemt met taalwet verder afstand van Rusland

Oekraïners in nationale klederdracht in Kiev.Beeld Getty Images

Hoe week je jezelf los van een al te opdringerige buurman? Met het veelbesproken associatieverdrag, dat vandaag in werking treedt, zoekt Oekraïne toenadering tot Europa. En met een nieuwe taalwet afstand van Rusland.

Met haar broer en haar moeder spreekt Olga Sokovich Oekraïens. Met haar vader, die in Rusland opgroeide, Russisch; dat is ook de voertaal tijdens de maaltijd. Hier, in het park, gebruikt ze de taal die het handigst uitkomt. Maar zodra ze de universiteit betreedt schakelt ze 'zonder erbij na te denken' over op Oekraïens. Hoewel een van de docenten dan weer liever lesgeeft in het Russisch. Omdat alle studenten beide talen beheersen is dat geen punt. "Ik kan me niet herinneren dat er ooit een probleem was."

Studente Olga wandelt door het Hydropark, een eiland in de rivier de Dnjepr, in het hart van de Oekraïense hoofdstad Kiev. Je kunt er picknicken in het bos, sjasliek bestellen - gebraden kippenvlees aan een ijzeren pin - of een bootje huren. Ze reageert op de nieuwe taalwet, die hoort bij een reeks maatregelen waarmee Oekraïne wil breken met het Sovjetverleden en zich wil losmaken van Rusland.

De taalwet moet een eind maken aan de vanzelfsprekendheid van de tweetaligheid in Oekraïne. In het land bestaan Russisch en Oekraïens naast elkaar, of er wordt een mengeling van de twee talen gesproken.

Als het aan de initiatiefnemers ligt komen er taalexamens voor overheidsmedewerkers, notarissen, dokters en leraren; zij moeten vloeiend en correct Oekraïens spreken. Ook komen er verplichte percentages voor Oekraïens taalgebruik in theater, bioscoop, op televisie, radio en in de krant. Als de wet wordt aangenomen kunnen 'taalinspecteurs' worden afgestuurd op klachten en op overtredingen volgt een boete. "Prima dat de taal beschermd wordt", vindt Olga. "Dat gebeurt in elk land."

Gewoonte

Op het eerste gezicht is er geen reden nieuwe wetgeving door te voeren. Al in 1991, toen Oekraïne onafhankelijk werd van de Sovjet-Unie, verving het Oekraïens het Russisch als officiële taal. In het parlement in Kiev, binnen ministeries en bij officiële vergaderingen wordt steevast het Oekraïens gebezigd; niemand die daaraan tornen wil.

Maar op scholen en universiteiten is de situatie anders. Hoewel Oekraïens er de verplichte voertaal is, blijft het Russisch zich opdringen. "Onze docenten geven hun college doorgaans in het Oekraïens", zegt Olga. "Maar na de les switchen we weer naar Russisch."

Het is de macht van de gewoonte. In de massamedia is Russisch overheersend, zeker in films. In het park hoor je meer het Russische 'da swidania' (tot ziens) en 'spasiba' (dankjewel) dan het Oekraïense 'do pobatsjenja' en 'djakoejoe'.

De positie van het Russisch werd versterkt door de huidige taalwet, die dateert uit 2012, de regeerperiode van de Oost-Oekraïense president Janoekovitsj. In regio's waar de taal veel gebruikt wordt - met name in het zuiden en het oosten - is het gebruik van Russisch op school en in overheidsinstellingen toegestaan, en fungeert zo feitelijk als tweede officiële taal.

Identiteitskwestie

De taal is in potentie een heikel thema sinds de Russische president Poetin regelmatig veinst de 'Russischtaligen in Oekraïne te beschermen', waarmee hij de annexatie van de Krim en de inzet van pro-Russische milities vergoelijkt. Dat boezemt de initiatiefnemers van de wetten angst in. "Oekraïne moet de taalkwestie oplossen omdat we anders onze identiteit dreigen te verliezen", schrij-ven ze.

"Hadden we het maar eerder gedaan", zegt Larissa Nitsoj, docente Oekraïens en schrijfster van kinderboeken. "De annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne hebben we aan onszelf te danken. Russischtalige Oekraïners voelen zich nu eenmaal sneller verwant aan de Russische cultuur en politiek."

Nitsoj zit aan de koffie in Lviv Pljatski, ofwel Lviv'se Taart, een eetsalon waar koffie en Oekraïense stroedel wordt geserveerd - deegrollen gevuld met appel of hartigheid. "Dit is een van de weinige café's in de buurt waar Oekraïens de voertaal is. In veel restaurants en café's kijken bedienden me raar aan als ik hun vraag Oekraïens te spreken."

Discriminatie

Om de problematiek te schetsen geeft Nitjsoj graag een kijkje in eeuwen onderdrukking van de Oekraïners. De verhandeling begint over het grote Rijk van 'Kiev Roes', met eigen taal, Moskou die vervolgens de naam 'Rusland' kaapte en de verboden die Tsaristisch Rusland en de Sovjetautoriteiten uitvaardigden tegen de Oekraïense taal. "Zo groeide het Russisch uit tot de taal van cultuur en wetenschap. Oekraïens werd weggewuifd als de achterlijke taal van het dorp."

Nitsoj werkte tien jaar als assistente van politici in het parlement. Volgens haar frustreert een 'vijfde colonne' de taaldiscussie, oftewel 'politici die een verborgen spel spelen'. Ze vindt de nieuwe wetten dan ook niet ver genoeg gaan. In een van haar kleurig geïllustreerde kinderboeken beschrijft Nitsoj Oekraïners als mieren op een mierenhoop, die voortdurend worden belaagd door de buren, monsterlijke rode soortgenoten.

Volgens Nitsoj wreekt het zich dat er in Oekraïne nooit eerder anticommunistische wetten zijn aangenomen met bepalingen over taal, zoals dat in de jaren negentig in Polen, Hongarije en Letland gebeurde. "Waarom zou Oekraïne dat niet mogen doen?", zegt ze, verwijzend naar een discussie die ze een tijdje geleden had met de Hoge Commissaris voor de Nationale Minderheden van de OVSE, die bij een eerdere poging de taalwet te veranderen Oekraïne maande alle groeperingen te respecteren. "Ze sprak over discriminatie. In de kiosk zijn alle kranten Russisch, op tv hoor je amper Oekraïens en ik moet zoeken naar een bar waar ik in de staatstaal geserveerd wordt. Hoe kan er dan sprake zijn van discriminatie?"

In Kiev tref je nauwelijks mensen die klagen over discriminatie van het Russisch. Wel doet het conflict met Rusland en de breuk met het Sovjetverleden pijn. Dat merk je bij 'Club Levenslust', een omheind pleintje aan de bosboulevard, waar oudjes zwierig dansen in de avondzon op ballades uit hun jeugd. "De tendens is ingezet, we moeten scheiden van Rusland", zegt Joeri Nikolajevitsj, die wat terzijde op een bankje zit en juist z'n potje schaak met z'n vriend beëindigt. Voor de 81-jarige voormalig radio-elektronisch ingenieur symboliseert de taaldiscussie het conflict met Rusland, waardoor hij persoonlijk geraakt is. "Mijn zus woont in Rusland, in Voronez. De graven van mijn ouders zijn daar. Maar sinds de oorlog is er geen rechtstreekse trein meer." Het contact met zijn familie via Vkontake, de Russischtalige variant op Facebook, is verbroken: onlangs verbood president Porosjenko Russische sociale media met als argument dat de sites Russische propaganda verspreiden.

Sociale druk

"Het is een trend om alles maar te bannen", zegt Olga Ivanova, vertaalster en voormalig journaliste die werkt met vluchtelingen uit Oost-Oekraïne. De patriottische maatregelen van de regering zijn vooral populistisch bedoeld, denkt ze. "De regering bereidt zich voor op nieuwe verkiezingen. Ze willen laten zien dat ze iets doen om ons te beschermen tegen Rusland."

In haar eigen omgeving ervaart Olga Ivanova 'sociale druk'. Op hippe feesten is patriottisme de norm. "Je steunt het leger, op feestdagen draag je traditioneel Oekraïense kleding en je spreekt Oekraïens. In de dagelijkse praktijk word je niet aangesproken op taalgebruik, maar op Facebook worden mensen soms aangevallen omdat ze in het Russisch schrijven. Dat was twee jaar geleden niet. Ik spreek vloeiend Oekraïens, maar Russisch is mijn moedertaal. Ik wil niet dat iemand mij voorschrijft welke taal ik moet gebruiken", zegt Ivanova.

De initiatiefnemers van de taalwetten benadrukken dat de politiek zich nooit met het taalgebruik in huis of kerk zal bemoeien. Olga Ivanova denkt dat de veranderingen geleidelijk zullen gaan, langzaam maar zeker, en dat positieve maatregelen meer effect hebben. "Toen de Oekraïense vertaling van Harry Potter eerder uitkwam dan de Russische, renden de mensen ook naar de winkel. In de jaren negentig, toen ik op school zat, werd er elk leerjaar beter Oekraïens gesproken."

Naar verwachting zal een meerderheid van het parlement voor de wetten stemmen, zij het wellicht in een mildere vorm. Een groep intellectuelen deed onlangs een oproep om de wet zo snel mogelijk aan te nemen, om zo de discussie niet te hoog op te laten lopen. "Het is comfortabel voor politici om tegenstellingen aan te wakkeren", zegt Olga Ivanova. "Terwijl het zou moeten gaan over de vraag hoe Oekraïne er over vijf of tien jaar uit moet zien. Wat voor land willen we zijn?"

Onverklaarde oorlog

Oekraïne en Rusland kwamen in conflict na de Majdanrevolutie, een massaprotest tegen de corrupte president Janoekovitsj die eindigde in bloedvergieten. Er vielen meer dan 100 doden. In reactie op de vlucht van de op Rusland georiënteerde president annexeerde Rusland het Oekraïense schiereiland de Krim met 'groene mannetjes', over wie president Poetin later bekende dat het Russische commando's waren.

Toen er ook gewapende milities opdoken in de Oost-Oekraïense regio Donbas zette president Porosjenko het leger in. Sindsdien woedt er een onverklaarde oorlog in het oosten van Oekraïne die aan meer dan tienduizend mensen het leven kostte, merendeels burgers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden