Spartacus, actiefilm voor intellectuelen

Het werk van Stanley Kubrick, die vele genres verkende, is deze zomer opnieuw te zien. In Trouw een beknopte zomercursus: de klassieke filmgenres volgens Kubrick. Vandaag: 'Spartacus' en het heldenepos.

Volgens een Amerikaanse commentator biedt de nieuwe Batman-film kritiek op presidentskandidaat Mitt Romney, maar volgens Engelse critici heeft de film juist een conservatieve kapitalistische boodschap.

Zulk ideologisch gevors is niet nodig bij 'Spartacus', een heldenepos dat stamt uit de tijd dat het heldenepos nog simpel was. In ideologische zin althans.

Stanley Kubrick regisseerde 'Spartacus' een halve eeuw geleden, toen striphelden nog in de marge verkeerden en Hollywood zijn helden het liefst zocht tussen de oude Grieken en Romeinen. Het werkelijkheidsgetrouwe spektakel 'Spartacus' was een van de laatste successen in het genre dat een paar jaar later strandde in legendarische flops als 'Cleopatra' van Joseph Mankiewicz en 'The Fall of the Roman Empire' van Anthony Mann.

In 'Spartacus' kon de toen voor het eerst weer onder eigen naam schrijvende scenarioschrijver Dalton Trumbo, een van de door communistenjager McCarthy aangeklaagde 'Hollywood Ten', alsnog zijn revolutie kwijt. Slavenleider Spartacus (Kirk Douglas) komt in opstand tegen de decadente Romeinen die worden aangevoerd door senator Crassus (Laurence Olivier), een extra decadente Romein die seksueel van twee walletjes eet. In het bad informeert Crassus bij zijn mooie slaaf Antoninus (Tony Curtis) of hij niet ook van oesters én van slakken houdt.

Die verrassende versierpoging (in 1960 gecensureerd en pas decennia later alsnog in de gerestaureerde film opgenomen) is een van de weinige ambigue scènes in een heldenepos dat, hoewel geroemd als actiefilm voor intellectuelen, verder een vrij voorspelbare, soms wat langdradige kijk op de zaak biedt.

Kirk Douglas speelt de edele Spartacus, geboren in slavernij, maar zijn wilskrachtige kin (inclusief kuiltje) en vurige oogopslag doen vermoeden dat die toestand niet zal gaan duren. Al in de eerste scène bijt hij in het been van de soldaat die hem poogt te overmeesteren. Slavenhandelaar Batiatus (Peter Ustinov) krijgt de rebel in de smiezen en voert hem af naar zijn gladiatorenschool.

Maar Spartacus komt daar opnieuw in opstand en steeds meer slaven sluiten zich aan bij Spartacus' leger, dat poogt het Romeinse rijk te ontvluchten. De kampen die de ontsnapte slaven onderweg oprichtten hebben in vrijheid en blijheid wel iets van de latere hippierevolte, maar het plezier is van korte duur.

Anno 2012 zijn de Romeinen nagenoeg verdwenen uit Hollywood waar men nu liever inzoomt op de mythische helden ('Troy', 'The Wrath of the Titans') dan op de geschiedenis. Ridley Scott had tien jaar terug nog wel veel succes met het groezelige 'Gladiator' waarin hij eigentijds focuste op sensatielust en bloeddorst van het publiek, maar ondertussen zelf ook de gevechten lekker uitsmeerde.

Hoewel nog steeds indrukwekkend in de gevechtsscènes, het beeld gevuld met duizenden figuranten, was Stanley Kubrick zelf al in 1960 niet heel blij met 'Spartacus'. Hij zette het project, dat hij overnam van de door producent Kirk Douglas ontslagen Anthony Mann, naar zijn hand, maar niet genoeg naar zijn zin. Na 'Spartacus' keerde hij Hollywood definitief de rug toe en verhuisde naar Engeland. Klaar voor veel verontrustender films, zoals als 'A Clockwork Orange' en 'The Shining', die wel in mensen hun hoofden kropen, met alle gevolgen van dien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden