Spaanse taal heeft nog zeker drieduizend jaar toekomst

ZACATECAS - “Het exclusieve onderwijs in de Spaanse taal is een van de meest agressieve vormen van culturele vernietiging geweest. Het heeft er toe geleid dat de indianen zich nu soms schamen voor hun eigen taal.” De Mexicaanse schrijver Carlos Montemayor was vorige week een van de vele prominente sprekers tijdens het eerste internationale congres van de Spaanse taal in de Mexicaanse stad Zacatecas.

Volgens Montemayor heeft de dominantie van de Spaanse taal de vernietiging ingeluid van de inheemse talen. In geheel Latijns-Amerika spreken nog 40 miljoen mensen inheemse talen; in Mexico bestaan nog 58 indiaanse talen, maar vele ervan worden met uitroeiing bedreigd. Montemayor: “De 'verspaansing' heeft niet altijd nationale eenheid tot stand gebracht, maar heeft soms meer geleid tot onderwerping van grote indianengemeenschappen.” Toch spreken de meeste Mexicaanse indianen beide talen. Erkenning kregen ze op het congres door de presentatie van een omvangrijk woordenboek met zo'n zeventigduizend typisch Mexicaanse woorden en uitdrukkingen. De meeste zijn van Indiaanse herkomst. Mexicaanse historici menen bovendien dat de strijd voor het behoud van de inheemse talen gemakkelijker zal zijn als de rechten van die talen eenmaal in de grondwet zijn vastgelegd.

Taal is emotie, passie. Taal bepaalt de indentiteit van een volk, in het geval van Latijns-Amerika verbindt de taal zelfs bijna een geheel continent. Een enkele letter, een enkel woord kan de gemoederen doen verhitten. Een nieuw exemplaar van het 'Groene boekje' kan zelfs in Nederland voor beroering in taalminnende kringen zorgen. In de Spaans sprekende wereld veroorzaakt één letter nog een beetje meer ophef. Er was vorige week in Zacatecas - de meest koloniale Mexicaanse stad - genoeg aanleiding en tijd voor allerlei vormen van ophef. Honderden taalwetenschappers, schrijvers, linguïsten en journalisten debatteerden bijna een week lang over honderd-en-één onderwerpen die met de Spaanse taal te maken hebben.

Vierhonderd miljoen mensen wereldwijd spreken Spaans. In 21 landen is het de moedertaal. De Spaanse schrijver en Nobelprijswinnaar Camilo Jose Cela is het dan ook niet eens met al die doemdenkers die menen dat de hausse aan Engelse woorden de taal van Cervantes ernstige schade toebrengt. “Onze taal verkeert in een uitstekende toestand. Er is geen enkel gevaar. Het gebruik van woorden uit andere talen levert geen risico's op. De Engelsen en Fransen gebruiken ook woorden met een Spaanse herkomst. Als talen zich niet ontwikkelen, sterven ze. Onze taal gaat nog zeker drieduizend jaar mee.”

Maar het kan niet anders of op een congres met honderden taalkunstenaars wordt veel geklaagd. Over al die journalisten die niet kunnen schrijven, over de taalverloedering op radio en televisie, over de moeilijkheden om voor alle computertermen goede Spaanstalige woorden te vinden - uitdrukkingen als El modem en El Internet zijn overigens al lang ingeburgerd. En, nogmaals, over het gebrek aan verzet tegen de invloed van het Engels.

Maar is het zo'n ramp, die Engelstalige invloed? Is er juist niet sprake van een wederzijdse beïnvloeding van talen, zoals Cela constateert? En is het momenteel juist niet het Spaans dat de Engelese taal infiltreert? Ook met die laatste ontwikkeling zijn taalpuristen niet blij, maar maatschappelijke processen voltrekken zich soms bijzonder snel. In de Verenigde Staten, waar zo'n 25 miljoen mensen Spaans spreken, is een nieuwe taal ontstaan: het Spanglish, of Inglenol, Tex-Mex of een samensmelting van het Engels en Cubaans in de Cubaanse gemeenschappen van Miami. Soms beginnen zinnen in het Spaans of Engels, soms is er sprake van integratie van - verbasterde - woorden uit beide talen, in een zin: yo becomo muyrico (ik ben stinkend rijk geworden). Het Spanglish is populair in de reclamewereld, bij disk-jockeys en tv-presentatoren; rap-formaties putten er hun inspiratie uit.

Voor veel oudere Spaanstalige immigranten is het Spanglish vaak een gruw. Sommige linkse Latino's beweren dat het Engels - of beter het Noord-Amerikaans - een imperialistische taal is, maar hetzelfde kan worden gezegd van het Spaans. Zoals Carlos Montemayor stelt, legden de Spanjaarden hun taal en cultuur met grof geweld aan Latijns-Amerika op, en luidden de vernietiging in van de inheemse talen. De grootste uitdaging van de Spaanse taal wereldwijd, de bestrijding van het analfabetisme, houdt indirect ook verband met de positie en levenswijze van de indianen, omdat deze groep het grootste aantal mensen herbergt dat niet kan lezen en/of schrijven.

De Colombiaanse schrijver en journalist Gabriel García Márquez, een van de belangrijkste gasten in Zacatecas, hield een warm pleidooi voor versimpeling van de grammatica. Zijn controversiële opmerkingen hebben in de Spaans sprekende wereld een polemiek veroorzaakt die voorlopig nog niet is uitgewoed. De Nobelprijswinnaar vindt dat veel accenten kunnen worden afgeschaft, en dat in veel gevallen de letters 'h', 'g' en 'j' totaal overbodig zijn. De leters 'g' en 'j' klinken in de Spaanse taal bijna gelijk en waarom zou je dan onderscheid maken? Al die regels bemoeilijken de studie en verbreiding van het Spaans, merkt de auteur op, die - om de discussie nog een extra impuls te geven - trots verklaarde dat hij van grammatica geen bal verstand heeft. Márquez kreeg bijval, maar oogstte veel meer kritiek. Zijn landgenoot, vriend en collega-schrijver Alvaro Mutis nam het nog enigzins op voor de auteur van 'Honderd jaar eenzaamheid'. “Het lijkt me zeer moeilijk praten zoals hij voorstelt en het lijkt me zeer sympathiek en typisch voor hem om een onmogelijke vrijheid voor te stellen”, aldus Mutis. “Una vaca met 'b' zal een monsterlijk dier zijn”, oordeelde een andere Colombiaanse schrijver (in het Spaans wordt de letter 'v' als 'b' uitgesproken). “Een gevaarlijke bedreiging voor eenheid van de taal”, meende de bekende Venezolaanse schrijver Uslar Pietri.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden