Spaanse kerk rommelt op de beurs

'Een paus heeft alleen pen en inkt nodig om zoveel geld te krijgen als hij wil'', zei paus Sixtus IV, ruim vijf eeuwen geleden. Dat credo lijkt, als het om ethiek gaat, in Spanje amper aan actualiteit ingeboet te hebben. De kerk is in opspraak geraakt door twee schandalen waarin de financieringsmethoden van het episcopaat ter discussie zijn komen te staan.

Mag de kerk geld doorsluizen naar de beurs? Dat is de centrale vraag in de polemiek die met heftigheid in de Spaanse media wordt gevoerd. Aanleiding is een financieel drama nu er voor 108 miljoen euro is verdwenen bij beurshuis Gescartera. Op de lijst van klanten van deze vermogensbeheerder staan meer dan dertig religieuze verenigingen, organisaties en instellingen die ruim 15 miljoen euro aan Gescartera toevertrouwden met de opdracht het goed en kundig te beleggen op de beurs.

Alsof het niet genoeg was, waaide de wind deze week ineens vanuit een totaal andere hoek. De federatie van leerkrachten in het religieuze onderwijs beschuldigt de kerk ervan dat talloze onderwijzers en onderwijzeressen een 'revolutionaire belasting' aan de kerk moeten betalen, willen ze hun baan behouden. Aanleiding tot de beschuldiging is het ontslag van drie leerkrachten wier levenswandel niet in overeenstemming zou zijn met de morele waarden die ze op school moeten uitdragen.

Beide schandalen hebben de toch al niet ideale relatie tussen kerk, staat en samenleving verder blootgelegd. Kerk -de rooms-katholieke, in Spanje bestaat geen andere- en staat zijn sinds de dood van Franco grondwettelijk gescheiden. Protestanten vormen een absolute minderheid zonder stem en gezag, veel minder nog dan de islamitische gemeenschap.

De relatie tussen kerk en staat werd in 1988, toen de socialist Felipe González premier was, opnieuw vastgelegd in een statuut. Regering en episcopaat bereikten toen overeenstemming over een zogenaamde 'religieuze belasting' op vrijwillige basis. Wie zo aardig is om op z'n inkomstenbelastingformulier een kruisje bij de betreffende vraag te zetten, geeft daarmee aan dat hij 1,5 procent van het door de fiscus te innen bedrag wil afdragen aan de kerk. Wie geen kruisje zet, laat het aan de regering over om te bepalen naar welke sociale instellingen het bedrag gaat.

De vroede vaderen rekenden op veel kruisjes maar dat viel tegen. Behoorlijk zelfs. Van de 600 miljoen euro die de kerk jaarlijks aan inkomsten heeft, komt slechts dertig procent in de vorm van de 'religieuze belasting' binnen. De staat moet met speciale subsidies bijspringen. De rest komt uit collectes, nalatenschappen, verhuur van roerende en onroerende goederen en, zoals het heet, 'investeringen met een beleggingscomponent'.

In die component begint het schandaal dat breed werd uitgemeten in El País. Deze week schreef het dagblad dat de kerk in 1999 met een eigen investeringsfonds naar de beurs is gegaan. Mag de kerk dan met de inkomsten speculeren op de beurs? Volgens het evangelie van Mattheüs niet: je kunt niet tegelijkertijd God en geld dienen. Toch heeft de aartsbisschop van Valladolid, die het meeste geld naar de beurs bracht, de relaties van zijn bisdom met vermogensbeheerder Gescartera als 'bevredigend' gekwalificeerd.

Volgens het kerkelijk recht moet elk bisdom het onder zijn verantwoordelijkheid vallende bezit beheren 'als een goed huisvader'. Bernardo Herráez, vice-secretaris van economische zaken van het episcopaat, reageert met een retorische vraag: ,,Waar moeten we met het geld van de kerk naar toe? Naar de maan? Het geld van de kerk moet op de markt zijn.'' Dus is er geen reden om de financiering van de kerk via de fiscus op de helling te zetten zoals de socialistische oppositie heeft geëist.

Terwijl die storm leek te luwen, kwam de kerk deze week opnieuw in opspraak. Er waren al enkele gevallen gesignaleerd van ontslagen leerkrachten die (katholieke) godsdienstles geven in het basisonderwijs. Eén was lid van een foute politieke partij, een ander hertrouwde met een gescheiden man en een derde was zelf gescheiden. Allemaal redenen voor de betreffende bisschoppen om de leerkrachten de laan uit te sturen omdat ze op grond van hun eigen levenswandel niet de juiste moraal in het onderwijs kunnen uitdragen, zo luidt het excuus.

Het leek bij die incidenten te blijven totdat Luis Guridi, voorzitter van de Staatsfederatie van leerkrachten in het religieuze onderwijs, de kerk aanklaagde omdat van diverse onderwijzers en onderwijzeressen een 'revolutionaire belasting' wordt geëist door de bisschop. In de meeste gevallen gaat het volgens Guridi om 0,6 procent van het salaris. Wordt dat niet afgedragen, dan kan ontslag volgen.

De onderwijscommissie van het episcopaat, die verantwoordelijk is voor het aanstellen van de 13000 onderwijskrachten in het Spaanse onderwijs, zegt van niets te weten. In een later uitgegeven persbericht staat dat de vermeende revolutionaire belasting wordt verward met een vrijwillig fonds voor nooddruftige leerkrachten. Guridi houdt vol dat de bisschoppen zich baseren op een foute interpretatie van een in 1979 gesloten akkoord tussen de Spaanse regering en het Vaticaan. Daarin wordt in algemene termen de verhouding tussen kerk en samenleving in Spanje geregeld nadat de nog uit de dictatuur daterende afspraken waren herzien.

Spaanse theologen vragen nu dringend om herziening van dat akkoord. Zij vinden het ontslag discriminerend en een schending van elementaire mensenrechten. Voormalig staatssecretaris Alvaro Marchesi van onderwijs sluit zich daar bij aan, 'want we leven in de 21ste eeuw in een land waar de tolerantie wordt gepredikt'.

De regering-Aznar wil geen olie op het vuur gooien. ,,Als het om strikt juridische aspecten gaat, heeft de kerk alle recht om eigen criteria aan te leggen'', verklaart regeringswoordvoerder Pío Cabanillas desgevraagd. ,,Aan de andere kant'', voegt hij toe, ,,de regering heeft de kerk opnieuw gevraagd om de relatie met de samenleving te herzien.''

Het eerste initiatief in die richting is al genomen. Minister Josep Piqué van buitenlandse zaken brengt volgende week een bliksembezoek aan het Vaticaan. Op de agenda staat één punt: een complete herziening van de bilaterale betrekkingen tussen Spanje en de Heilige Stoel, inclusief het religieuze onderwijs en de financiering van de kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden