Spaans koorddansen tussen burgerrecht en vervolging

In Catalonië is 'Spanje nepdemocratie' op straat gespoten bij een demonstratie in Barcelona om steun te betuigen aan de rapper Valtonyc, die tot 3,5 jaar cel is veroordeeld.Beeld LightRocket via Getty Images

Is er iets mis met de Spaanse rechtsstaat? Twitteraars, kunstenaars, onafhankelijkheidsgezinde Catalanen: ze merken allemaal dat ze moeten oppassen met wat ze zeggen en doen.

De koning van Bourbon, wat hij allemaal deed: ik weet niet of hij op olifanten joeg of naar de hoeren was!", klinkt het provocatief vanonder de capuchon van rapper Valtonyc. "Ik heb nu toch niets meer te verliezen", vertelt de muzikant uit Mallorca vlak voor hij het podium oprent. Dit is het startschot van zijn afscheidstournee.

Valtonyc is op dreef, want als hij eenmaal de microfoon in zijn hand heeft, rapt hij toch weer de omstreden teksten waarvoor Josep Miquel Arenas (24), zoals hij eigenlijk heet, tot drieënhalf jaar cel is veroordeeld.

"Er is geen andere optie dan het koninklijk paleis met een kalasjnikov te bezetten", en "klote politie, klote monarchie. [...] eens zien wat er gebeurt als ETA een bom plaatst die ontploft", klonk het in andere nummers van de Spaanse rapper, die meent dat hij enkel gebruik maakt van zijn artistieke vrijheid. Maar de rechter vond het majesteitsschennis, verheerlijking van terrorisme en bedreiging. Daar staan in Spanje hoge straffen op. Vorige week donderdag had Valtonyc zich moeten melden om zijn gevangenisstraf uit te zitten, maar hij is sindsdien spoorloos.

De zaak-Valtonyc is tekenend voor de dunne scheidslijn tussen wat je wel en niet mag zeggen in Spanje, tussen burgervrijheden en justitiële vervolging. Daarbij slaat de balans de laatste jaren steeds vaker door naar het laatste, ook dankzij nieuwe of aangescherpte wetgeving. Dat merken kunstenaars als Valtonyc, maar ook twitteraars, of onafhankelijkheidsgezinde Catalanen die zich op straat roeren.

Amnesty International publiceerde onlangs een rapport over de recente toename van het aantal vervolgingen van onder meer twitteraars en muzikanten op grond van wetsartikel 578, tegen het verheerlijken van terrorisme. Dat waren er drie in 2011 en de afgelopen twee jaar maar liefst zeventig. Niet toevallig. Het wetsartikel werd drie jaar terug verruimd vanwege de toenemende jihadistische terreurdreiging in Europa.

Valtonyc is een van die zeventig, maar ook een studente die op Twitter een grap maakte over een ETA-aanslag onder de Franco-dictatuur. De nicht van het slachtoffer kwam voor haar op, maar de rechter veroordeelde haar tot een jaar voorwaardelijke gevangenisstraf. Bovendien verloor zij haar studiebeurs en mag zij zeven jaar geen publiek ambt bekleden.

Overuren

Eduard Martínez van Amnesty International in Barcelona verbaast zich erover dat de vervolgingen onder de wet maar zelden over jihadisme gaan en veel vaker over Spaanse terreurgroepen als de inmiddels opgeheven ETA. "De regering gebruikt de wet om alternatieve en kritische stemmen het zwijgen op te leggen", vindt Martínez.

Het luidst klinkt het protest tegen het functioneren van de Spaanse rechtsstaat dezer dagen in Catalonië. Vanwege het door Spanje's hoogste rechtsorgaan verboden onafhankelijkheidsreferendum in oktober en de tumultueuze nasleep maken Spaanse rechters overuren.

De complete onafhankelijkheidsgezinde regioregering werd afgezet. De leden zitten nu, samen met andere separatistisch kopstukken, in preventieve hechtenis of worden nog gezocht door justitie op verdenking van rebellie, opruiing en misbruik van publiek geld voor het onafhankelijkheidsproject.

Maar niet alleen de separatistische leiders moeten het ontgelden. Justitie is ook talloze zaken begonnen tegen Catalanen die zich op straat of op sociale media roerden. Zo wordt een lokaal politicus vervolgd die zich bij een protest met een clownsneus op positioneerde naast een agent van de Guardia Civil.

Haatmisdrijf

Dikwijls haalt justitie voor dit soort zaken de aanklacht van 'haatmisdrijf' van stal, waar tot vier jaar cel op staat. Het ministerie van binnenlandse zaken heeft eind vorig jaar zelfs een heus on-line loket in het leven geroepen waar klagers zich kunnen melden. Het aantal aanklachten voor discriminatie en haat vanwege 'politieke voorkeur' steeg volgens de Catalaanse politie vorig jaar met 111 procent in Catalonië ten opzichte van het voorgaande jaar.

Amnesty constateert dat justitie in deze zaken een stuk voortvarender te werk gaat dan bij onderzoek naar zaken die burgers hebben aangespannen tegen het optreden van de ordediensten. Een schrijnend voorbeeld is de zaak van Roger Español. Hij verloor een oog op de referendumdag door een rubberkogel tijdens een protest waaraan hijzelf vreedzaam deelnam. Amnesty bekritiseert het gebruik van het gebruikte type rubberkogels, die volgens de mensenrechtenorganisatie 'zeer onprecies' zijn, en vraagt haast te maken met het onderzoek naar de zaak van Español en andere zaken die soms al maanden geleden zijn aangespannen.

Catalaanse separatisten noemen hun gevangenen inmiddels 'politieke gevangenen' en suggereren daarmee dat de Spaanse rechtspraak en de landsregering samenspannen tegen de onafhankelijkheidsstrijders.

Zij krijgen daarbij steun van Ignacio Escolar, hoofdredacteur van de linkse online krant eldiario.es, en oud-rechter Joaquim Bosch. In een onlangs verschenen boek, 'De gijzeling van de rechtspraak', betogen zij dat het Spaanse rechtssysteem in een regelrechte crisis is terechtgekomen, waarbij de politiek nauw verweven is met de rechterlijke macht.

Dit komt volgens de schrijvers onder meer door de hand die de Spaanse politiek heeft in de benoeming van rechters (overigens geen unicum in Europa) en de warme banden tussen conservatieve magistraten en de regerende Volkspartij. Zo kan het volgens de schrijvers dat corruptiezaken blijven liggen of jarenlang getraineerd worden, terwijl een onwelgevallige tweet al wel snel tot een zaak leidt.

Maar rechtsfilosoof José Luis Martí van de Pompeu Fabra universiteit in Barcelona ziet niet direct een politiek complot om recalcitrante Spanjaarden, zoals de separatistische leiders in Catalonië, de mond te snoeren. Hij wijst naar uiterst conservatieve rechters die de wetten hard toepassen, uit vrees voor destabilisatie van de staat. En zo uitzonderlijk is Spanje helemaal niet: ook in andere westerse landen worden burgervrijheden volgens Martí ingeperkt.

Daarmee praat hij het niet goed: "Het is opvallend dat de wetten die minderheden en kwetsbaren moeten beschermen nu juist het Spaanse establishment dienen", zegt Martí. "Het gaat meestal om zaken waarbij de monarchie, religie of slachtoffers van ETA onder vuur liggen".

Muilkorfwet

Onverkwikkelijk vindt de academicus ook de zogenoemde 'muilkorfwet' die drie jaar terug in de nasleep van grote Spaanse anti-bezuinigingsdemonstraties werd ingevoerd en onder meer het demonstratierecht aan meer regels bindt.

Martí meent dat wetten, zoals de 'muilkorfwet' en vooral wetsartikel 578 tot zelfcensuur en beknotting van de vrijheid van meningsuiting kunnen leiden. Hij pleit dan ook voor een betere definiëring van dit soort wetten zodat een duidelijker onderscheid kan worden gemaakt tussen burgervrijheden en een overtreding daarvan.

Rechtsfilosoof José Luis Martí van de Pompeu Fabra universiteit in Barcelona.Beeld xxx

Ook van buitenaf wordt inmiddels kritisch naar de Spaanse rechtsstaat gekeken. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens tikt het land regelmatig op de vingers. Het hof in Straatsburg was al vaak kritisch op vonnissen van Spaanse rechtbanken en op het handelen van Spanje bij de bestrijding van de ETA-terreur.

Ook rechters uit diverse landen laten de laatste tijd zien dat ze niet altijd meegaan in Spanje's kijk op het recht. Inmiddels zijn alle door Spanje uitgevaardigde uitleveringsverzoeken voor de gevluchte separatistische kopstukken op niets uitgelopen. De Spaanse regering had gehoopt, als loyale EU-lid, op Europese ruggesteun. Maar Duitsland wil de afgezette Catalaanse regioleider Puigdemont niet uitleveren voor de Spaanse rebellie-aanklacht, terwijl het zich nog beraadt over de aanklacht voor misbruik van publiek geld.

Twee weken geleden werd ook bekend dat België weigert een drietal Catalaanse oud-bestuurders uit te leveren. En Zwitserland, waar andere separatistische leiders naartoe zijn gevlucht, gaat vooralsnog niet over tot uitlevering. Dit is een grote domper voor de Spaanse premier Rajoy en doet het debat in Spanje over de eigen rechtspraak oplaaien.

Rapper Vatlonyc heeft eveneens zijn hoop op Europa gevestigd. Toen hij zich niet meldde bij de gevangenis, vroeg heel Spanje zich af waar hij was. Op Twitter wekte hij al de suggestie zich niet zomaar 'over te geven'. De rapper is nu volgens Spaanse media naar België uitgeweken, Puigdemont achterna.

Spijt heeft hij niet, vertelde hij bij de aanvang van zijn afscheidstournee. Zijn teksten terugnemen zou volgens hem maar van lafheid getuigen. "Dit is vrijheid van meningsuiting", argumenteert de rapper. "Mijn teksten zijn een kunstwerk en ik als Valtonyc ben de artiest."

Het Europees mensenrechtenhof sprak onlangs uit dat een veroordeling in een tien jaar oude zaak tegen twee Catalanen die foto's van de koning hadden verbrand, onterecht was. Een Spaanse rechter seponeerde na het vonnis onlangs een andere foto-verbrand-zaak. Een lichtpuntje voor Valontyc, hoewel hij weet dat zaken voor het mensenrechtenhof in Straatsburg lang kunnen duren. "Ik weet zeker dat ze mij ook gelijk geven", zegt Valtonyc. "Maar over tien jaar heb ík al drieënhalf jaar vastgezeten", vreest hij.

Spaanse rechtspraak in perspectief

De onafhankelijkheid van de Spaanse rechtspraak wordt door verschillende instanties bekritiseerd. Het World Economic Forum plaatst Spanje in een onderzoek van eind vorig jaar naar de onpartijdigheid van de rechtspleging op plaats 58 van de 137 onderzochte landen. Veel andere Europese landen staan in de top tien - Nederland op plaats 5 -, terwijl de Iberische staat in de lijst nog achter Botswana staat. De Raad van Europa uitte begin dit jaar ook kritiek op de vermeende partijdigheid van Spaanse rechters. Een enquête die vorig jaar werd uitgevoerd door de Europese Commissie laat zien dat bijna veertig procent van de Spanjaarden de onafhankelijkheid van de Spaanse rechtstaat als slecht beoordeelt.

Lees ook: De Spaanse liberalen profiteren van het aanhoudende gebakkelei over Catalonië

De crisis rond Catalonië zet de landelijke machtsverhoudingen in Spanje op scherp. Albert Rivera, leider van de liberalen, is de lachende derde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden