Spaans goud

Ook Spanje had zijn Gouden Eeuw. Maar die was zo anders dan de Nederlandse. De Hermitage in Amsterdam biedt een unieke kans het verschil te zien.

De zeventiende eeuw was niet alleen in Nederland een Gouden Eeuw voor de kunsten. In Spanje was toen een bijzondere groep schilders actief die zich kon meten met de beroemde Hollanders. Velázquez is in meerdere opzichten te vergelijken met Rembrandt. Zurbarán, Murillo en El Greco doen niet onder voor Hals, Steen en Vermeer.

Werken van deze kunstenaars zijn overal in de wereld te zien, behalve in Nederland. Ja, inmiddels heeft het Rijksmuseum een schilderij van Murillo, een portret van Goya, een werk uit het atelier van El Greco en een anoniem keukenstuk. Maar verder is de Spaanse schilderkunst afwezig. Niemand nam in de achttiende en negentiende eeuw - toen deze kunst door handel over Europa verspreid raakte - de moeite om een werk voor Nederland te kopen.

Dat deden de Russische kooplieden, edelen en de tsarenfamilie beter. Die brachten vanaf 1779 ruim 160 werken uit de Spaanse Gouden Eeuw naar Rusland. De grootste Spaanse collectie buiten Spanje hangt in de Hermitage, in de Spaanse zaal en een kleiner Spaans kabinet.

Maar die ogen het komende halfjaar angstwekkend leeg. Want het Russische museum heeft de dependance in Amsterdam ruimhartig laten kiezen voor de tentoonstelling 'Spaanse Meesters uit de Hermitage'. Topstukken uit de Hermitage-collectie zoals 'Portret van de actrice Antonia Zárate' van Goya, 'Onbevlekte ontvangenis' van Murillo en 'De apostelen Petrus en Paulus' van El Greco zijn nu hier te zien. In totaal zo'n honderd objecten, waaronder veertig zestiende- en zeventiende-eeuwse schilderijen, series prenten van Goya, aardewerk en andere attributen.

De Hermitage heeft er een aantrekkelijke tentoonstelling van gemaakt, waarin de Spaanse kunstgeschiedenis van de zestiende tot de twintigste eeuw deskundig wordt verteld.

Het hart van de tentoonstelling is de Spaanse Gouden Eeuw. In de grote zaal van de Hermitage - precies zo ingericht als die in St. Petersburg, met rode wanden en een lichtblauwe rand erboven - valt op hoe anders die Spaanse Gouden Eeuw is. Meer nog dan in Nederland is er de invloed van Italiaanse kunststromingen als het maniërisme, het Venetiaanse kleurgebruik en het clair-obscur te zien.

Katholiek

Maar bovenal zien we een totaal andere visie op het geloof. In het calvinistische Nederland schilderden Rembrandt en tijdgenoten bijbelse scènes met een verhalend karakter. In het katholieke Spanje, centrum van Inquisitie en Contrareformatie, ging het veel meer om de innerlijke beleving van het geloof. Daar stonden, naast lieflijke Mariataferelen, heiligen en martelaren centraal. Het geloof is voor hen een zware opdracht die intens wordt beleefd.

Zurbarán schilderde het op de dood geconcentreerde leven van monniken; op de tentoonstelling vertegenwoordigd met een klein schilderij: 'Sint Franciscus, staand met een schedel in handen'. José de Ribera specialiseerde zich in uitgemergelde, oude heiligen die desondanks een krachtige bezieling uitstralen, zoals 'Sint Onufrius'.

Bezieling

In veel van de werken proef je een vurig geloof dat een totaal ander karakter heeft dan de Nederlandse schilderijen uit die tijd. Zelfs op het ingetogen 'De apostelen Petrus en Paulus' van El Greco spreekt een hevige bezieling uit de ogen van Paulus.

Naast de kerk was het hof een belangrijk opdrachtgever. Diego Velázquez, de beste Spaanse schilder van zijn tijd, schilderde in dienst van de koning talloze portretten van hooggeplaatsten, maar ook genrestukken en landschappen. In zijn jonge jaren in Sevilla hield hij meer van het alledaagse leven en schilderde hij boerse types, zoals 'Hoofd van een man in profiel'. Dat is een virtuoos, innemend portret van een domme Spaanse jongen. Echt waar, lijkt hij te vragen. Het is of je de diepe rimpels in zijn voorhoofd kunt vastpakken.

Het is een mooie overgang naar het tweede deel van de expositie waar vooral niet-religieuze werken uit de negentiende en twintigste eeuw hangen. Dat deel begint met het schitterende 'Portret van de actrice Antonia Zárate' van Goya. Haar droevige ogen en witte gezicht vertellen van de tuberculose waaraan ze spoedig zou sterven. Van Goya zijn ook enkele series etsen te zien, waaronder het aangrijpende 'Los Desastres de la Guerra' ('De verschrikkingen van de oorlog') waarin hij liet zien hoe het volk leed onder de bezetting door Napoleon.

De negentiende-eeuwse stromingen zijn maar mondjesmaat in de Hermitage vertegenwoordigd, maar hier krijgen we toch een overzicht van die tijd, met stierenvechters en Spaanse dans, en als afsluiting een prachtig vroeg werk van Picasso: 'Jongen met hond'.

De Spaanse collectie van de Hermitage is kwalitatief niet te vergelijken met die in het Prado. Je zou een levensgrote Zurbarán willen zien of meer van Picasso, El Greco of Goya. Toch is het buitengewoon dat al die grote namen nu even in Nederland samenkomen. Een buitenkans.

HHHHH

'Spaanse Meesters uit de Hermitage' is te zien tot en met 29 mei, www.hermitage.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden