SP-Kamerlid Van Raak: De elite moet in ere worden hersteld

'Sociale samenhang kun je niet afdwingen, wel aanmoedigen. Een kleine school doet meer voor een dorp dan een leerfabriek op een industrieterrein in de stad.' ©Maartje Geels

Het moet weer wat gezelliger worden in Nederland, vindt SP-Kamerlid Ronald van Raak. Ook andere partijen beginnen dat nu volgens hem in te zien. 'Wij werden lange tijd weggezet als gekke Henkie, omdat we dichtbij de mensen staan. Dat was ouderwets. Nu neemt iedereen het over.'

Het klinkt wat onwennig uit de mond van een SP'er, maar Tweede Kamerlid Ronald van Raak zegt het ronduit: de elite moet in ere hersteld worden. Een socialist die het opneemt voor het machtigste, rijkste en best opgeleide deel van de bevolking? "Natuurlijk, zij moeten weer hun verantwoordelijkheid nemen. Die groep moet je koesteren." Snel gooit Van Raak er toch dat socialistische sausje overheen: "Maar als ik aan de elite denk, denk ik ook aan de wijkagent. Die moet zorgen dat er rust is in de wijk. De wijkagent is dus de elite van die wijk."

Anders gezegd: de elite bestaat uit de mensen die verantwoordelijkheid nemen: de media, de politie, de wetenschap. "Iedereen is elite op zijn eigen terrein. Wel is het zo dat politici en bestuurders een grotere verantwoordelijkheid hebben voor het algemeen belang. Maar die rol moeten ze wel nemen. Zoals laatst gebeurde bij de schoonmakers. Dat is een enorme individualistische beroepsgroep, toch hebben ze met de stakingen laten zien hoe je verantwoordelijkheid neemt voor elkaar. Echt een voorbeeld van hoe het hoort."

De schoonmakers zijn een uitzondering, constateert Van Raak somber. "Maar weinig beroepsgroepen nemen verantwoordelijkheid. Dat hangt allemaal samen met de morele crisis." Morele crisis? "We kampen met een economische en een politieke crisis. Mensen moeten vertrouwen hebben in de economie en in de mensen die het land besturen. Dat vertrouwen ontbreekt en daardoor kan de economie niet functioneren, de rechtsstaat evenmin. Onder die twee crises zit een morele crisis. Ik spreek veel mensen die vinden dat Nederland verhard is. Ze vinden het minder gezellig geworden in Nederland, minder sociaal. En ondanks dat veel mensen dat vinden, ondanks dat, gebeurt het toch."

Hoe komt dat denkt u?

Van Raak: "De publieke moraal wordt natuurlijk niet bepaald door politici, maar ze zetten wel de toon in hun manier van optreden en vooral ook in het beleid. Als je 25 jaar lang marktwerking predikt en eigen verantwoordelijkheid, dan moet je niet raar opkijken dat mensen individualistischer worden. Dat mensen meer de competitie met elkaar aangaan, dat kortetermijnbelangen een grotere rol gaan spelen. Zo'n moraal komt niet uit de lucht vallen en hij groeit ook niet aan een boom, daar heb je als politici aan meegewerkt."

Wat bedoelt u met die politieke crisis?


"Politici kunnen verwachtingen van burgers steeds minder waarmaken omdat ze niet meer over de publieke zaak gaan. Kijk naar het openbaar vervoer, de energieleveranciers, het onderwijs, de zorg of de woningbouwvereniging: steeds meer politieke taken zijn in handen van managers die als opdracht hebben: winst maken. Of het nou gaat om de woningcorporatie Vestia, Hogeschool InHolland of het Maasstad Ziekenhuis, overal zie je dat publieke managers eigen belang boven algemeen belang hebben gesteld. De vraag die we onszelf moeten stellen is: van wie is de algemene zaak? Het probleem is dat we heel veel publieke voorzieningen wel financieren, maar dat we er geen directe zeggenschap over hebben. En dan zit je in een spagaat als politiek. Je kunt wel zeggen: NS of ProRail moet dit of dat, maar je kunt het ze hooguit vragen of een zak geld geven."

Het introduceren van marktwerking heeft nog een ongunstig neveneffect, weet de politicus. Het geeft burgers het idee dat ze veeleisend kunnen zijn. Als ze een zorgverzekeraar moeten kiezen of besluiten over te stappen naar groene stroom, moeten ze zich immers opstellen als consument. "Ik noem dat de democratie van de supermarkt. Daarbij ga je met een karretje langs de schappen met energiecontracten en zorgverzekeraars en kies je uit voorverpakte producten, terwijl je eigenlijk maar weinig te zeggen hebt over de organisatie van de energie of zorg."

Wat Van Raak betreft moet democratie meer een werkplaats zijn, waarbij burgers iets te zeggen hebben over hoe Nederland energie opwekt of hoe de zorg wordt georganiseerd. "Maak mensen verantwoordelijk, betrek ze erbij", stelt hij. "Nooit is aan burgers voorgelegd of ze meer marktwerking in de publieke sector willen. Nee, de overheid heeft gezegd dat het goedkoper en efficiënter moet, maar in veel gevallen is het niet eens goedkoper gebleken. Het probleem is: in de publieke sector kun je niet kiezen. Als het gaat om sokken - de commerciële sector dus - is er keuze, maar je kunt niet kiezen tussen vijf ziekenhuizen, meestal ben je aangewezen op één."

Je zou ook kunnen zeggen dat burgers dit zichzelf hebben aangedaan, door op partijen te stemmen die marktwerking hebben ingevoerd.

"Dat kan ook, maar partijen hebben zo'n informatie voorsprong. En de mens die volledige inzicht heeft in de markt bestaat niet. We hebben dus een groot deel van de samenleving ingericht op mensen die niet bestaan. Mensen willen niet kiezen tussen al die zorgverzekeraars, ze willen dat als ze bij de dokter komen het goed geregeld is. Je wil het ziekenhuis kunnen vertrouwen en niet hoeven kiezen tussen ziekenhuis A dat goedkoper is en ziekenhuis B dat gespecialiseerd is in operaties."

Waar ziet u een rol voor de elite weggelegd?

"Neem nou de politie. Je ziet politiemanagers heel veel besluiten nemen waarvan agenten op de werkvloer zeggen: dat gaat niet werken. Als er nou iets meer naar hen was geluisterd, waren heel veel fouten met computersystemen of de aankoop van materialen, niet gemaakt. Ik heb me erg verzet tegen de inmiddels afgeschafte bonnenquota van agenten. Veel managers begrijpen dat niet; die willen cijfers en sturen agenten de straat op om bonnen uit te delen zodat die agenten de cijfers aan hun chef kunnen doorgeven. Daar wordt Nederland niet veiliger van.

"Ze zijn bezig met hun eigen cijfertjes, eigen carrière, eigen bonus. Woningbouwverenigingen zijn ooit opgericht om huizen te onderhouden, niet om te speculeren met geld zoals Vestia heeft gedaan. De collegevoorzitter van Hogeschool InHolland lette alleen op de inkomsten, en het Maasstad Ziekenhuis was vooral bezig de aanwezigheid van een gevaarlijke bacterie stil te houden. Deze managers zetten hun eigen belang boven 't publieke belang, ze hebben hun mensen in de steek gelaten."

Waarom gebeuren dat soort dingen?

"Dat weet ik niet. Het is makkelijk om te denken: die mensen deugen niet. Maar het zijn er zoveel. En ze maken zoveel dezelfde fouten, daar moet iets structureels achter zitten. En het moet iets te maken hebben met die publieke moraal. Pakken wat je pakken kunt. Als jij het niet doet, doet een ander het. En als hij een auto met chauffeur heeft, dan wil ik het ook. Zo'n denkwereld is moeilijk terug te draaien. Aan de andere kant: mensen denken vaak dat je nooit iets kunt veranderen, maar de werkelijkheid verandert voortdurend. Een paar jaar geleden was roken nog stoer en nu ben je bijna een paria."

Heeft de politiek daar nog een rol in?


"Ja. Bij het beleid maar ook bij het verdedigen van wat van ons is. Politici van links tot rechts voelen zich daar niet verantwoordelijk voor. Het pensioen, de WW, de sociale werkplaats zijn geen problemen, het zijn oplossingen voor sociale problemen. Het pensioen is er om te voorkomen dat oud weer arm is. De WW voorkomt dat als je je werk kwijtraakt je je gezin niet meer kunt onderhouden. Door sociale werkplaatsen kunnen mensen die nooit door een bedrijf worden aangenomen toch nog ergens werken."

De verhoging van de AOW is een oplossing voor het feit dat we steeds ouder worden met z'n allen. Toch wil uw partij dat niet.

"De AOW naar 67 is een politieke keuze. Kijk eerst eens hoeveel ouderen van 64 er nog werken. En bedenk dan eens hoe je ervoor zorgt dat ouderen aan het werk komen en blijven. Anders creëer je geen oplossing, maar zorg je ervoor dat meer ouderen in de bijstand belanden. De AOW was bedoeld om fatsoenlijk oud te worden als je je levenlang hard hebt gewerkt. Wie wil, mag natuurlijk doorwerken. Maar soms ben je op."

Hoe kunt u het vanuit Den Haag gezelliger maken in Nederland?

"Solidariteit - sociale huurwoningen, ouderenzorg, sociale zekerheid - moet je ook organiseren, net als een samenleving. Sociale samenhang kun je niet afdwingen. Je kunt het aanmoedigen door publieke voorzieningen te organiseren in de buurt. Een kleine school doet meer voor een dorp dan een leerfabriek op een industrieterrein in de stad. Mensen willen dat het weer socialer en beter georganiseerd wordt. Lange tijd werden wij weggezet als gekke Henkie, omdat we dichtbij mensen staan. Dat was ouderwets. Nu neemt iedereen het over. Opeens hoor ik PvdA'ers praten over het falen van het neoliberalisme, over de gevolgen van het casinokapitalisme. Dat waren SP-termen, nu gebruikt iedereen ze."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden