Sonneborgh brengt de Middeleeuwen boven

De Utrechtse volkssterrenwacht Sonnenborgh wordt opgeknapt. Na het vertrek van de beroepsastronomen in 1987 ging de geldkraan dicht. Maar nu zijn de middelen gevonden voor een ingrijpende verbouwing van de 'oude Utrechtse dame'. Met de gemeente bereikte Sonnenborgh overeenstemming en de financiering is nagenoeg rond. Als de ingrijpende verbouwing volgend jaar klaar is, herbergt de monumentale sterrenwacht een modern instituut voor publieksvoorlichting.

Vanuit het geopende raam van zijn werkkamer heeft manager Peter Leonhart zicht op de gebouwtjes van de sterrenwacht. Het lijkt wel een poppenhuis, zo smal zijn de omlopen, gangen en vertrekken. Leonhart wijst naar de middeleeuwse binnenplaats die zo'n tien meter onder ons ligt: ,,Dat is de troef die de grote opknapbeurt mogelijk maakt. We laten die binnenplaats overdekken en verhuren hem als exclusieve ontvangstruimte voor luxe recepties en bijeenkomsten. We moeten met de tijd meegaan want van de opbrengst van entreebewijzen kunnen we geen aannemersploeg aan het werk zetten. Maar we verhuren de ruimte slechts twee dagen per week zodat we er zelf ook gebruik van kunnen maken.''

Het is vreemd vanaf de begane grond tien meter lager een binnenplaats te ontdekken. Het pad naar de sterrenwacht leidt weliswaar omhoog, maar in het park wijst niets erop dat de sterrenwacht op een middeleeuws fort is gebouwd. Dat wordt pas duidelijk als we via een luik in de vloer een verdieping lager in een klein kamertje belanden. Er staat daar nog wat wetenschappelijke meetapparatuur maar Leonhart wijst op een smeedijzeren ring die aan de wand is bevestigd. ,,Daar werd het kanon aan vastgebonden om de terugslag van het vuren op te vangen.''

Leonhart krabt met zijn nagels langs de wand waar op een proefvlak is geprobeerd de dikke stuclaag te verwijderen. ,,Keihard. Als we dit weghalen, beschadigen we misschien de muur. Wellicht kunnen we het beter laten zitten.'' Onder onze voeten ligt een tweede geschutskamer en om daar te komen wordt een deur geopend met de tekst 'Verboden toegang wegens archeologische opgravingen.' Achter de deur hangt een geur van vochtige stenen en aarde. Door een smalle donkere gang dalen we een trap af en beneden herinnert niets meer aan de sterrenwacht of de twintigste eeuw.

We komen bij een kruispunt van zes gangen en Leonhart wijst omhoog: ,,Een kruisgewelf; ga een gemiddelde kerk binnen en je ziet hetzelfde. De bouwers van het bastion zijn natuurlijk ook in kerken gaan kijken.'' Hij steekt zijn hand in een gat dat in de muur is gehakt en zijn hele arm verdwijnt er in. ,,Hier zit een holle ruimte. Al eeuwen gaat het gerucht dat er een ondergronds gangenstelsel bestaat dat de Sonnenborgh indertijd met drie andere bastions - Manenborgh, Sterrenborgh en Morgenster - verbond. Toen we dit proefgat hakten, leefden die verhalen weer op.''

,,Maar'', en Leonhart schijnt met zijn lantaarn in het gat, ,,daar zie je weer metselwerk, het gangenstelsel zal wel niet bestaan.''

Gevechtshandelingen zijn er vanuit het bolwerk onder de sterrenwacht nooit verricht. Het bastion lag na de voltooiing in 1552 aan de buitenrand van de stad en diende in tijden van vrede als opslag. Het raakte snel bekend als vrijplaats; er werd stiekem bier verkocht en gedobbeld. Om daar een eind aan te maken, besloot het stadsbestuur de ruimte dan maar te verhuren. Op het bolwerk kwamen ook een kruidentuin voor de medische faculteit, het chemisch universiteitslaboratorium en de ambtswoning van de stadsarchitect.

Tijdens de inval van het Franse leger bleek dat Utrecht zich met die exploitatie in de vingers had gesneden. De huurders die er zaten wilden er niet uit en als verdedigingswerk kon de Sonnenborgh daarom niet worden gebruikt.

Na de val van Napoleon werden de stadsmuren afgebroken. Utrecht had ruimte nodig en als verdediging was het middeleeuwse bolwerkstelsel verouderd: de stad werd inmiddels beschermd door een waterlinie. De Sonnenborgh bleef overeind als begroeide heuvel in een park. Hoogleraar Buys Ballot mocht er vanaf 1848 zijn meteorologische waarnemingen doen en in 1853 werd er een sterrenwacht gebouwd. Tot dan werd vanaf de oude Smeetoren geobserveerd, maar dat bouwsel stond op instorten. De poort van de Sonnenborgh werd dichtgemetseld en verdween achter een dikke laag aarde. Die laag wordt de komende maanden afgegraven zodat de oude poort weer de enige toegang tot de sterrenwacht wordt.

,,De ophangpunten van de deuren zijn er nog,'' wijst Peter Leonhart aan en loopt door de hoofdgang de kleine binnenplaats op. In het eeuwenoude plaveisel heeft studente bouwhistorie Agnes Hemmes een gat van een meter diep gegraven. Op de bodem is opnieuw een stenen vloer zichtbaar: ,,Dat is de oorspronkelijke vloer van de binnenplaats. Als we nog dieper graven komen we waarschijnlijk bij de fundamenten van een stadswal uit de elfde eeuw. Zo ver willen we niet gaan, je moet ergens stoppen met graven. Maar er is ook een oude beerput opengelegd, wie weet wat we daarin vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden