Somber niet zo over ouderdom

Interview > Een partij als 50Plus problematiseert ouderdom, vindt Hanne Laceulle. Terwijl we moeten leren goed oud te worden.

Ouder worden is niet meer zo eenvoudig als het ooit is geweest, meent Hanne Laceulle. In deze laatmoderne tijd is door processen als individualisering en secularisering de traditionele levensloop steeds verder afgebrokkeld. Alleen oud zijn is niet genoeg; we worden geacht zelf het leven vorm en betekenis te geven. "Maar er zijn weinig inspirerende culturele bronnen en verhalen die daar handvatten voor bieden", zegt Laceulle, promovenda aan de Universiteit voor Humanistiek. Ze werkt aan een proefschrift over ouder worden en zelfverwerkelijking. Woensdag is zij naast filosoof Joep Dohmen spreker in debatcentrum De Nieuwe Liefde, over het thema 'ouder worden'.

Kunt u iets meer vertellen over het onderwerp van uw proefschrift?

"Het probleem dat ik signaleer, is dat enerzijds van mensen wordt verwacht dat zij zelf op een individuele, zinvolle manier betekenis en invulling geven aan het ouder worden, maar dat tegelijkertijd in de manier waarop onze cultuur ouderdom benadert, de confrontatie met de existentiële kwetsbaarheid van ouderen wordt vermeden, waardoor die zingevende taak wordt bemoeilijkt."

Existentiële kwetsbaarheid?

"Daarmee bedoel ik dat de menselijke conditie basaal gekenmerkt wordt door kwetsbaarheid. Wij zijn immers eindige wezens en vatbaar voor alle mogelijke externe en interne invloeden die ons uit balans kunnen brengen. Naarmate je ouder wordt, word je daar steeds radicaler mee geconfronteerd. Is het niet bij jezelf, dan wel in je omgeving, doordat er steeds meer mensen wegvallen."

En door die kwetsbaarheid te ontkennen, ontken je eigenlijk het leven?

"Ja, of in elk geval een deel van het leven. Je ontneemt jezelf de mogelijkheid zin aan die kwetsbaarheid te geven. Terwijl je dat juist zou kunnen zien als een van de filosofische basistaken van het mens-zijn: je ertoe te verhouden dat je kwetsbaar bent, je sterfelijkheid aanvaarden. Als onze cultuur een rijker beeld zou geven van de ouderdom, zouden mensen er niet alleen maar tegen strijden, maar zich ook op de mooie aspecten ervan kunnen richten. Momenteel is de beeldvorming vrijwel uitsluitend negatief."

Hoe ziet die negatieve beeldvorming er dan uit?

"Ik onderscheid twee soorten negatieve narratieven, verhalen, in onze cultuur. Je hebt de vervalverhalen, die zijn gefocust op achteruitgang in de vorm van ziekte, invaliditeit, dementie en alle andere gruwelbeelden die men doorgaans associeert met ouder worden. Daarnaast heb je de ontkennende verhalen die de ouderdom op afstand willen houden. Dat is bijvoorbeeld het idee dat je het ouder worden kunt uitstellen door maar lang genoeg je best te blijven doen om fit en vitaal te blijven. Inspanningen om fit te blijven kunnen heel nuttig en ook zingevend zijn, maar er zijn ook andere dingen van belang. Als goed ouder worden alleen maar bestaat uit zo lang mogelijk jong blijven, verstrik je jezelf in een gevecht dat je niet kunt winnen."

Wat bedoelt u precies met verhalen?

"Verhalen in de brede zin van het woord: het geheel van beelden en verhalen in een cultuur. Dat kunnen films zijn, kunst, literatuur, maar ook het beeld dat in de media bestaat."

En u pleit voor alternatieve verhalen?

"Ik wil eerder de bestaande verhalen nuanceren, om te laten zien dat er andere, positieve opvattingen mogelijk zijn. Ik denk aan mensen die laten zien dat de ouderdom ook een fase van persoonlijke groei en ontwikkeling kan zijn, mensen die erin slagen de existentiële kwetsbaarheid goed te integreren."

Wilt u een soort alternatief bewustzijn creëren waardoor die nieuwe, positieve verhalen vanzelf ontstaan?

"Ik verken in mijn proefschrift of het filosofische begrip zelfverwerkelijking een vruchtbare basis voor nieuwe verhalen kan zijn. Aan concrete invulling kom ik vanwege tijdgebrek niet echt toe. Maar een sociale beweging zou bijvoorbeeld een goede bijdrage kunnen leveren. Vergelijk het met wat de feministische beweging voor vrouwen heeft gedaan. Je hebt ook zoiets nodig om de onderdrukkende en marginaliserende beelden over ouder worden te weerspreken. Zodat er niet alleen maar in problemen wordt gedacht."

Bij zo'n beweging denkt u zeker niet aan de politieke partij 50Plus?

"Nee, die partij bevestigt voortdurend de stereotypen. Er wordt door 50Plus alles aan gedaan om de bestaande verval- en ontkenningsverhalen te bevestigen en de kloof tussen jong en oud in stand te houden. Terwijl je zou moeten investeren in solidariteit. Er lijkt een soort culturele angst te zijn voor ouder worden als levensfase. In de Engelse literatuur heet dat age anxiety. 50Plus voedt zich daar ook mee, door privileges voor een beperkte groep in stand te willen houden. Ik zou eerder pleiten voor een inter-generationele partij, die niet de scheidslijn tussen jong en oud bevestigt."

U noemde de kloof tussen jong en oud. Wordt de ouderdom te vaak gezien als een losse eindfase, in plaats van als een volwaardig onderdeel van het levensproces?

"Precies, en dat wordt versterkt door die negatieve culturele verhalen. Er bestaat de impliciete verwachting dat mensen de ouderdom tegenhouden tot ze niet meer kunnen. Als het verval dan eenmaal onherroepelijk is, kun je er niet mee omgaan."

Dus we moeten het verval aanvaarden?

"Ja, maar dat betekent niet dat je op je rug moet gaan liggen om het einde af te wachten. Het gaat om een actieve aanvaarding, de acceptatie dat ook jij deel uitmaakt van de menselijke conditie. In mijn proefschrift geef ik suggesties voor een aantal deugden die belangrijk kunnen zijn. Eén daarvan is zelfacceptatie. Aanvaarden dat het leven zo is, maar wel in de vorm van een actief engagement. Als je je passief overgeeft aan het idee dat ouderdom nu eenmaal verval inhoudt, verlies je de verbintenis met je eigen leven, met als gevolg dat ouder worden synoniem staat voor levensverarming, terwijl het juist een verrijking kan zijn."

Het probleem is wel dat ouderdom een nogal vaag begrip is. Wanneer kun je, of moet je misschien wel vaststellen dat je oud bent?

"Dat is inderdaad lastig. Ik volg hierin de lijn van mijn tweede promotor Jan Baars, die zegt: een leeftijdsgrens is altijd willekeurig. Je kunt zeggen dat je oud bent vanaf 65 jaar, omdat dat altijd de pensioenleeftijd was. Maar nu die op 67 jaar ligt, houdt dat dan in dat je met 65 niet meer oud bent? Iemand van 45 die ontslagen wordt, zal voor sommige nieuwe banen als te oud worden gezien. Baars zegt dan ook dat je ouder wordt op het moment dat de samenleving of de cultuur je als ouder ziet. Daarmee is ouder worden een sociale constructie. Natuurlijk speelt het biologische proces van lichamelijke veroudering ook altijd een rol."

En we worden ook steeds ouder.

"Je kunt ook geen krant openslaan of het gaat erover, het is een enorm groot maatschappelijk thema. Dat maakt de noodzaak zo groot het palet van culturele beeldvorming te verrijken. We blijven nu nog te vaak steken in de verval- en ontkenningsverhalen, in hardnekkige stereotypen die zingeving belemmeren. Terwijl door de explosieve vergrijzing de urgentie om de beeldvorming te verrijken steeds groter wordt. Ik hoop dat mijn proefschrift een zetje in de goede richting zal zijn."

In de film 'A Weekend in Paris' viert een Brits echtpaar hun dertigjarige huwelijk in Parijs.

Thema-avond

Thema-avond 'Wat is wijsheid. Over ouder worden'. Met Joep Dohmen, Hanne Laceulle en Hanneke Groenteman. O.l.v. Colet van der Ven en Daan Roovers. Woensdag 7 mei, 20u. De Nieuwe Liefde, Da Costakade 102, Amsterdam. Toegang euro 10. Reserveren via www.denieuweliefde.com.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden