Solzjenitsyn bleef leven lang taboes doorbreken

(Novum/AP) - In november 1962 verscheen Aleksander Solzjenitsyns 'Een dag in het leven van Ivan Denisovitsj' in het Russische literaire maandblad Novyi Mir. Er werden taboes doorbroken. Maar er werden waarheden onthuld en de Sovjet-Unie schudde op haar grondvesten.

Solzjenitsyns korte roman beschrijft een dag in het leven van een timmerman die verzeild raakt in het geheime netwerk van Sovjet-werkkampen, de goelag, waar honger, kou en straf domineren, en waar de gemiddelde levensverwachting een winter is. De auteur werkte destijds als wiskundeleraar in een provincieplaats. Zijn grootste werk 'De Goelag Archipel', moest nog verschijnen. 'Een dag...' zou de USSR en de wereld veranderen.

Partijleider Nikito Chroesjtsjov had in 1956 al iets onthuld van de misdaden van Josef Stalin, maar Solzjenitsyns roman toonde voor het eerst de goelag in zijn volledige gruwelijke omvang. De goelag was 'de menselijke vleesmolen' waar 'het tuig' en 'de vijanden van het volk' belandden die het arbeidersparadijs probeerden te saboteren. De schatting is dat het goelagsysteem ongeveer 29 miljoen mensen het leven kostte.

Solzjenitsyn werkte ruim veertig jaar in het diepste geheim aan zijn schokkende oeuvre. Uiteindelijk droeg hij, vermoedelijk meer dan enig ander individu, bij aan de val van het systeem.

Na de publicatie van 'Een dag...' reageerden lezers van Novyi Mir met een stroom ingezonden brieven, waarin hun frustraties, woede en verdriet werden geuit. "Nu lees ik en huil, maar toen ik tien jaar vastzat in Oechta, kon ik geen traan laten", aldus een typerende brief.

Solzjenitsyns roman zou nooit gepubliceerd zijn als Chroesjtsjov daarvoor niet de ruimte had geschapen. Chroesjtsjov hoopte heimelijk dat de publicatie de resterende steun binnen het Kremlin voor het stalinistische beleid zou ondermijnen, maar rekende er niet op dat ook hijzelf in 1964 ten val zou komen. Chroesjtsjov verdween van het toneel, maar de goelag zou tot eind jaren tachtig zijn macabere werk blijven doen.

Toen Solzjenitsyn in 1970 de Nobelprijs voor literatuur won weigerden de Sovjet-autoriteiten hem naar Stockholm te laten reizen om de prijs in ontvangst te nemen. In de rede die hij in Stockholm niet mocht uitspreken, schreef hij: "Een enkel waar woord kan de hele wereld ten val brengen."

Solzjenitsyn vestigde zich na zijn uitwijzing uit de Sovjet-Unie in 1974 in Vermont in de Verenigde Staten, maar hij bleek voor veel bewonderaars in het Westen niet de sprookjesheld te zijn die zij in gedachten hadden. Menige democraat reageerde ontzet op zijn politieke opvattingen, die haaks zouden staan op zijn literaire inspiratie.

In 1978 veroordeelde Solzjenitsyn in een toespraak aan de Harvard Universiteit de opvatting dat de liberale democratie uiteindelijk zou zegevieren in niet-westerse beschavingen -in zijn woorden 'andere werelden'. Hij noemde het idee verwerpelijk dat in die landen een kwaadaardig regime of hun eigen barbaarsheid een overgang naar een democratie naar westerse maatstaven in de weg staat. Hij constateerde vervolgens dat 'die werelden zich in het geheel niet overeenkomstig ontwikkelen' en waarschuwde dat gelijkschakeling van culturen zonder gebruik van geweld onmogelijk is.

Na zijn terugkeer naar Rusland in 1994 ontstak Solzjenitsyn in woede over wat hij noemde de uitverkoop van Rusland. Solzjenitsyn stelde Michail Gorbatsjov, die hem in 1990 het staatsburgerschap teruggaf, en Boris Jeltsin, die vergeefs probeerde zijn steun te krijgen, verantwoordelijk voor de economische crisis, de militaire zwakte en de dienstbaarheid aan het Westen.

Toen Jeltsin hem in 1998 de hoogste Russische onderscheiding gaf, weigerde Solzjenitsyn die te accepteren. In 2000, toen Jeltsin aftrad, wilde Solzjenitsyn hem laten vervolgen wegens verwoesting van de Russische staat.

Hoewel Solzjenitsyn aanvankelijk ook argwanend stond tegenover Vladimir Poetin, kreeg deze uiteindelijk de steun van de voormalige dissident. Solzjenitsyn schaarde zich vierkant achter Poetin in diens streven naar onafhankelijkheid van het Westen en herstel van de Russische macht en economie. Hij bleek bereid allerlei minder aangename kanten van Poetins beleid voor die grotere idealen door de vingers te zien.

In zijn laatste jaren keert Solzjenitsyn zich steeds meer af van het Westen, waarbij vooral de Verenigde Staten het moeten ontgelden. Hij signaleert een oppervlakkige cultus van westers individualisme, narcisme en decadentie. Ook heeft hij geen goed woord over voor de Amerikaanse 'bezetting' van Bosnië, Kosovo, Afghanistan en Irak.

Poetin kreeg op 12 juni, de Russische onafhankelijkheidsdag, het laatste woord. Hij kende Solzjenitsyn een staatsprijs toe voor zijn humanitaire verdiensten voor de Russische natie en bombardeerde hem daarmee opnieuw tot symbool van de Russische eenheid. Solzjenitsyn was toen al te zwak om de prijs persoonlijk in ontvangst te nemen en stuurde zijn vrouw Natalja.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden