’Soloreligie? Daar zeg je niets mee’

Een goedgevulde Rode Hoed debatteerde dinsdagavond over de soloreligieus. Wat beweegt hem? En waar wil hij heen? ,,Soloreligie is oude wijn in een nieuw plastic tasje."

Joost van Velzen

’Misschien”, zegt Ikon-presentator Annemiek Schrijver, ,,hebben wij wel een nieuwe kerk bij elkaar.” Het publiek in de Amsterdamse Rode Hoed grinnikt welwillend. Op het podium een deskundig forum dat zich zal buigen over de ’soloreligieus’. Motto van de avond, een initiatief van VU-Podium: ’De godsdienst is dood, lang leve de religie’.

Uitgever en publicist Jan Oegema bedacht de term. In maart schreef hij een essay waarin hij zichzelf als soloreligieus afficheerde. Hij zocht, zegt hij, een woord voor de buitenkerkelijke die niet voor zijn religiositeit durft uit te komen. „Ik besloot mezelf open te schrijven.”

De respons was overweldigend. „Overwegend van mensen die zich erin herkenden. Blij waren dat er een woord voor was.” En dat ze in één klap verlost waren van het onsympathieke ’ietsist’. „Niemand kan zich identificeren met die term.” Opmerkelijk genoeg kreeg Jan Oegema veel post van binnenkerkelijken. „Die waren het allerblijst.” Zijn conclusie: „De verlegenheid en verwarring zijn enorm.”

„Waar zindert het bij jou?”, wil gespreksleider Annemiek Schrijver weten – een vraag die ze vanavond in vele varianten zal herhalen. „Waar verlang jij naar, spiritueel gezien?”

Jan Oegema: „In de eerste plaats om iets mee te maken. En anderen te ontmoeten.”

Filosoof Chris Doude van Troostwijk van het internetmagazine Zinweb slingert vijftien stellingen de zaal in. Van ’Religie is niet los verkrijgbaar’ via ’Soloreligie is oude wijn in een nieuw plastic tasje’ tot ’Ik als oppersoloreligieus geloof in een persoonlijke God’. Hoe dat zit, wil de gespreksleider weten. Hoe heet die God? Chris Doude van Troostwijk: „Dat hangt af van de taal van het verhaal. Ik heb helemaal niks aan een God die energie is. We hebben al zoveel energie.” Religie, vindt hij, is een middel om andermans perspectief te kunnen innemen. Kijk maar naar het dogma van de menswording Gods.

Anton van Harskamp van de Vrije Universiteit en het Blaise Pascal Instituut beziet de soloreligieus met sociologische blik. Maar wat is zijn eigen religieuze inzet, wil Annemiek Schrijver weten. Geen idee, zegt hij. Hij is nu eenmaal gefascineerd door de secularisatiethese, probeert te verklaren waarom er ondanks de massale kerkverlating zoveel religiositeit bestaat.

De hoogleraar plaatst de soloreligieuzen in de groeiende groep ’vrijzwevenden’. Zij hebben een ’ontvaderd godsbesef’, zijn op zoek naar zelfkennis en zelfvervolmaking. Het goddelijke is voor hen hooguit geest. Bovenal willen de vrijzwevenden ’iets beleven’. Hoe nu de soloreligieuzen te beoordelen? Volgens Anton van Harskamp is de ’voltooide soloreligieus’ meer in balans met zichzelf en de wereld dan traditionele christenen. Of dan ethische christenen à la Huub Oosterhuis.

Dan is de beurt aan Bram Moerland, favoriet van Annemiek Schrijver, zegt ze, sinds hij in haar Ikon- programma te gast was. „Hij heeft mij tot mijn pit geraakt.” De cultuurfilosoof prefereert de omschrijving ’eenling in harmonie met zichzelf’. „Als tussen twee authentieke eenlingen een machtsvrije dialoog plaatsvindt dan gebeurt er waarheid.” Hij ziet geen tegenstelling tussen christendom en soloreligiositeit. In het vroege christendom vind je genoeg leermeesters die ’pro vrijheid’ waren. Het christendom als „een spiritueel pad naar heelheid” heeft alle recht van bestaan. Hij krijgt een warm applaus.

Feministisch theoloog Manuela Kalsky, directeur van het Dominicaans Studiecentrum, ziet ’al heel lang’ niets in het traditionele christendom. „Ik heb al vele jaren geleden afscheid genomen van de supranaturalistische God.” Daarom verbaasde het haar dat de coming-out van de Kampense hoogleraar Frits de Lange in deze krant zoveel aandacht kreeg. „Achterlijk, zou Ayaan Hirsi Ali zeggen.” Misschien, oppert ze, had hij eerder naar de teksten van zijn collega’s bij vrouwenstudies moeten grijpen.

Het begrip soloreligieus vindt ze al even achterhaald. Zelf ziet ze niets in de religieuze ’lonesome cowboy’. „Het leven van de introspectieve mens lijkt mij saai. Hij lijkt zo op mijn oom: enigszins communicatief gestoord en lijdend aan bindingsangst.”

Manuela Kalsky ziet meer in het concept van de ’religieuze transformatie’. Religie staat volgens haar altijd onder invloed van de cultuur. „Waarom zou je definitief afscheid nemen van een traditie die in transformatie is?” En religieuze transformatie is volgens Manuela Kalsky per definitie ’geen soloaangelegenheid’. „Ze gebeurt in de ontmoeting en de confrontatie met de ander.”

Annemiek Schrijver wil van het forum weten of het individualisme ziet als zwakte of kracht.

„Eenling-zijn”, zegt Bram Moerland, „is de enige weg tot God.”

Chris van Doude Troostwijk wijst er fijntjes op dat ook de orthodoxe christen dat van harte zal beamen. „Dus we zeggen daar helemaal niets mee. Soloreligieus zegt helemaal niets. Ik vind: neem nooit afscheid van de traditie. Als jij afscheid neemt, gaan anderen ermee aan de haal.”

Een pittiger debat zit er niet in. De gespreksleider vindt dat „we het al zo vaak over cerebraliteit hebben”. Zij wil ’van hart tot hart’ praten. „Wat komt u hier doen?”, vraagt ze het publiek. „Waarom zit u hier?”

Vingers gaan gretig de lucht in. Omdat we het in de kerk niet kunnen vinden, vermoedt een vrouw. De eenlingen hebben daar het onderspit gedolven, weet een ander. De kerk is bang voor individuele opvattingen, zegt de eerste vrouw. „Ze zou meer moeten openstaan voor vragen en twijfels.”

„Aan de basis, niet aan de top, is er heel veel beweging”, zegt Bram Moerland. „Daar ontdekken mensen dat het weer leuk is om christen te zijn.”

Nog één keer krijgt het forum het woord. „En, Anton van Harskamp, wat bezielt jou?”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden