’Solidariteit’ verdrukt de lust tot ondernemen

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws Filosofisch Elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: De PvdA wil ouderen meer laten betalen voor de AOW. In de peilingen kost dat stemmen. Is er nog solidariteit tussen jong en oud?

Al sinds de 19de eeuw – toen voor het eerst over sociale rechtvaardigheid werd nagedacht en er voldoende rijkdom was om te verdelen – is de solidariteit tussen de generaties niet vanzelfsprekend meer. Sindsdien moet er over solidariteit worden nagedacht, stelt Pieter Pekelharing. Het denken begint immers pas als het vanzelfsprekende niet langer vanzelfsprekend is.

„Het hele idee van een voorgebaand pad is toen ook langzaam verdwenen. Vanaf dat moment ging een zoon niet langer automatisch hetzelfde doen als zijn vader. Zo heeft de vrije individuele keuze steeds belangrijker kunnen worden’’, zegt de docent sociale en politieke filosofie aan de Universiteit van Amsterdam.

Met name in de 20ste eeuw slaagden grote groepen arbeiderskinderen erin om op te klimmen naar een ander milieu. Pekelharing: „Kinderen waren ooit een bron van sociaal-economische zekerheid. Zij verzorgden de ouders wanneer ze te oud geworden waren om voor zichzelf te zorgen. Maar regelingen als de AOW hebben dat meer een optie gemaakt. Nu betaal je belasting zodat ouders verzorgd kunnen worden door professionals. Zelf voor je ouders zorgen, daar moet je nu bewust voor kiezen.”

„Hoe moet ik mijn zoon uitleggen dat hij bij de supermarkt werkt, opdat een ander met prepensioen kan gaan?’’, zegt Afshin Ellian, hoogleraar sociale cohesie, burgerschap en multiculturaliteit aan de Universiteit Leiden. „En hoe gaat Wouter Bos aan die mensen die al hun hele leven belasting en premies hebben betaald, uitleggen dat ze nu nog even wat meer moeten betalen? Dat is geen solidariteit. Het is een manier om mensen alle lust tot ondernemen te ontnemen.’’

Dat is het grote probleem met de verzorgingsstaat, stelt Ellian: deze verstikt het eigen initiatief. „Het is in Nederland zo dat je er vaak nauwelijks op vooruitgaat als je als werkloze gaat werken.’’

Ellian pleit voor een debat over belastingen. In andere landen, zoals in Engeland en in de VS, wordt volgens hem kritisch gekeken naar wat er met het belastinggeld gebeurt. Hier in Nederland kan geld volgens hem schijnbaar probleemloos over de balk gegooid worden.

Ellian: „Voor een stuk snelweg van zeven kilometer wordt 700d miljoen euro belastinggeld betaald, omdat er een halve eeuw over gedebatteerd moet worden en alle belangengroepen tevreden moeten worden gesteld met kostbare compromissen.’’

Met betrekking tot het AOW-vraagstuk is het volgens Ellian veel zinniger om mensen langer te laten werken. „Maar toen dat door het huidige kabinet werd voorgesteld, ging Bos met de FNV op het Museumplein staan.’’

Pekelharing: „Als de staat er niet meer voor zorgt dat ouderen een goed heenkomen hebben, dan zullen mensen dat zelf weer moeten gaan doen. Ik denk niet dat we terug willen naar een tijd waarin mensen – met name vrouwen – verantwoordelijk waren voor de zorg voor het hele gezin. Daarvoor vind ik de individualisering en de gewonnen vrijheid om een zelfgekozen leven te leiden, een te groot goed.’’

Natuurlijk levert diezelfde individualisering ook problemen op, geeft Pekelharing toe. „Er wordt nu een brede discussie gevoerd over de verdeling van lusten en lasten. Als je wel eens in een verzorgingstehuis komt, dan weet je dat er veel te weinig personeel rondloopt. De kwaliteit van de professionele zorg voor ouderen is beangstigend. Dat heeft, naast een simpel gebrek aan geld, ook met de individualisering te maken. Het ideaal van de autonomie verdraagt zich slecht met de zorg voor de hulpbehoevende ander. Er is bijvoorbeeld ook groeiende ongerustheid over de haperende reproductie. Daarom is een verzorgingsstaat zo belangrijk, want kinderen krijgen wordt voor vouwen aantrekkelijker als er goede crèches zijn en voorschoolse opvang.”

Het woord ’verzorgingsstaat’ vindt Pieter Pekelharing misleidend, want het gaat volgens hem voortdurend om de relatie tussen markt, gezin en overheid. „Soms kan de markt bepaalde taken beter van het gezin overnemen, zoals delen van het huishouden. Andere taken kan de overheid efficiënter vervullen, zoals het verzorgen van kinderopvang.’’

Afshin Ellian: „Een aantal overheidsvoorzieningen is zeker belangrijk. Maar voor de rest zul je toch vooral iets moeten doen aan al die werklozen. Laat mensen minder belasting betalen, zodat er minder overheid komt en meer ruimte voor eigen initiatief. Dan kan Nederland ook eindelijk een gezond migratiebeleid gaan voeren. Een verzorgingsstaat is namelijk moeilijk te verzoenen met migratie. Migranten zijn over het algemeen ondernemende mensen die een beter leven willen opbouwen. Geef het initiatief weer terug aan de mensen! Dan krijgen ze ook weer het gevoel dat ze zelf een morele verantwoordelijkheid dragen, en dat de staat hen niet van de wieg tot het graf aan de hand houdt.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden