‘Solidaridad is vooral bezig met eigen imago’

Wil Solidaridad de suikerrietkappers echt helpen? Beeld Trouw
Wil Solidaridad de suikerrietkappers echt helpen?Beeld Trouw

Hevige kritiek op ontwikkelingsorganisatie Solidaridad. Geld om de werkomstandigheden van suikerrietkappers te onderzoeken, ging vooral op aan communicatie, overhead en wisselkoersverliezen. Volgens partners in het project was Solidaridad meer bezig met zijn eigen imago dan met de suikerrietkappers.

Ontwikkelingsorganisatie Solidaridad is in scherp conflict geraakt met onderzoekers die betrokken zijn bij een suikerrietproject in Midden-Amerika. Volgens de wetenschappers wordt het onderzoeksproject voortijdig beëindigd, en trekt Solidaridad conclusies die op basis van het onderzoek niet te rechtvaardigen zijn. “Solidaridad laat hiermee zien geen respect te hebben voor de suikerrietwerkers die het zegt te willen helpen”, zegt onderzoekster Catharina Wesseling.

Solidaridad leeft al enige tijd in onmin met de belangrijkste partnerorganisatie in het project, de Amerikaans-Nicaraguaanse organisatie La Isla Foundation (LIF). Voornaamste twistpunten zijn volgens LIF de forse verliezen die zijn geleden door schommelende wisselkoersen, en een gebrek aan verantwoording over het bestede geld door Solidaridad. Solidaridad beschuldigt LIF op zijn beurt van gebrek aan kwaliteit van de financiële verantwoording.

'Chronic Kidney Disease of unknown causes'

Het project La Isla de Viudas, ofwel eiland van de weduwen, draait om het bestrijden van een epidemie van chronisch nierfalen bij werknemers op suikerrietplantages. Die ziekte (CKDu, Chronic Kidney Disease of unknown causes in medische termen) heeft de afgelopen jaren aan duizenden suikerrietkappers het leven gekost. De naam van het project verwijst naar het gebied rond het stadje Chichigalpa in Nicaragua, waar bijna 70 procent van de suikerrietkappers lijdt aan chronisch nierfalen. De mannen sterven uiteindelijk, de vrouwen blijven als weduwen achter.

null Beeld piet den blanken
Beeld piet den blanken

Een sluitende wetenschappelijke verklaring voor het ontstaan van de ziekte is er volgens Wesseling nog altijd niet. Hoe de nierziekte te voorkomen is, is volgens haar een open vraag. Het antwoord op die vraag is de voornaamste reden dat Solidaridad en LIF in 2013 de handen ineen sloegen, en een subsidieaanvraag deden bij de Nationale Postcodeloterij om chronisch nierfalen te stoppen. Begin 2014 kreeg Solidaridad bijna 3 miljoen euro van de Postcodeloterij om dat mogelijk te maken. Via een driejarig onderzoeksproject in samenwerking met suikerfabriek El Angel in El Salvador wilden wetenschappers testen hoe de ziekte voorkomen kan worden (zie kader).

Na ruim twee jaar van onderzoeken is dat voldoende aangetoond, vindt Solidaridad, dat ontkent dat het onderzoeksproject voortijdig is beëindigd. De ontwikkelingsorganisatie wil de bevindingen grootschalig gaan toepassen in de suikerrietindustrie, onder meer op basis van voorlichtingsmateriaal dat recent is opgesteld door La Isla Foundation. Gedurende het onderzoeksproject is een protocol getest waarin werknemers meer rust, water en schaduw krijgen. Dat protocol is volgens de ontwikkelingsorganisatie ‘effectief in het voorkomen van nierfalen en de progressie van de ziekte wordt vertraagd of gestopt’.

Voorbarig

Die visie wordt bestreden door dr. Catharina Wesseling, die als onderzoeker naar chronisch nierfalen bij het project is betrokken. “De claim van Solidaridad is onjuist. Het is simpelweg nog niet bewezen of onze interventie voldoende is om de nierziekte te voorkomen”, zegt de Nederlands-Costa Ricaanse, die verbonden is aan het Zweedse Karolinska Instituut. Zij geldt met ruim tien jaar onderzoek naar nierfalen als een wereldwijde autoriteit op het gebied van de ziekte. “We zijn nog volop bezig met het analyseren van de gegevens die verzameld zijn tijdens het tweede oogstjaar. Pas daarna kan het onderzoeksteam iets zeggen over of de interventie werkt, of waar die mogelijk aangepast moet worden.”

Volgens Wesseling verliep de samenwerking met Solidaridad in het eerste jaar nog goed. Tijdens de oogst van 2014/2015 - de oogst loopt grofweg tussen november en mei - werd volgens het oorspronkelijke plan gewerkt met 120 suikerrietkappers. “In het tweede jaar breidden we uit naar 300 werknemers. Al voor het einde van de oogst werd gezegd dat we moesten stoppen, zonder dat er een echte verklaring voor kwam.”

Geldgebrek

Volgens Jason Glaser, directeur van LIF, is geldgebrek de belangrijkste reden voor het vroegtijdig stoppen van het project. Vanaf de start in 2014 heerste er bij hem onduidelijkheid over de beschikbaarheid en besteding van het geld van de Postcodeloterij.

In de eerste plaats doordat er veel geld gereserveerd was voor overheadkosten. Solidaridad Nederland kreeg als contractpartij van de Postcodeloterij 9 procent van het budget voor kosten van de organisatie. Solidaridad Nederland besteedde de opdracht vervolgens uit aan Solidaridad Centraal-Amerika dat nog eens 9 procent van het budget krijgt. Opgeteld gaat dus achttien procent van het budget (ruim 500.000 euro) op aan overheadkosten voor Solidaridad. Maar daarmee zijn nog niet alle uitgaven gedekt. Loon-, reis- en verblijfkosten van meerdere werknemers van Solidaridad worden betaald uit het projectgeld dat resteert na aftrek van de overheadkosten.

null Beeld piet den blanken
Beeld piet den blanken

Volgens Solidaridad zijn de overheadkosten door de Postcodeloterij goedgekeurd en worden die als gangbaar beschouwd. De Postcodeloterij bevestigt dat. De ontwikkelingsorganisatie stelt dat 3 procent van het budget bestemd is ‘voor het relatiemanagement met suikerbedrijven in Europa en de Verenigde Staten en voor de deelname van Solidaridad in Bonsucro’. Bonsucro is een keurmerk voor de productie van rietsuiker.

Communicatiebudget

Paul Hoebink, hoogleraar ontwikkelingssamenwerking aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, noemt het budget voor overhead ‘heel veel’. “Dit verdient een verklaring van Solidaridad. Zeker als de bijdrage vanuit Nederland niet veel meer is dan het onderhouden van contact met de Postcodeloterij. Bij subsidies van de Nederlandse overheid konden ontwikkelingsorganisaties maar 7,5 procent overhead in rekening brengen. Maar het onderscheid tussen overhead en programmakosten is soms moeilijk te maken.”

Een tweede reden voor het ontstane geldgebrek is een volgens Glaser erg groot budget voor communicatie. Solidaridad reserveert daar bijna 465.000 euro voor, bevestigt de organisatie. In een projectplan, ingezien door Trouw, staat dat dit geld vooral bedoeld is om ‘de belangen van de donor (lees: de PostcodeLoterij) te dienen’, namelijk door het Nederlandse publiek te laten zien hoe dit project tot stand is gebracht.

Grote drukte op de afdeling nierdialyse van het Rosales staatsziekenhuis in El Salvador. Beeld piet den blanken
Grote drukte op de afdeling nierdialyse van het Rosales staatsziekenhuis in El Salvador.Beeld piet den blanken

In hetzelfde projectplan staat dat het ‘relatief grote communicatiebudget’ een voorwaarde was van de Postcodeloterij voor de financiering van het project. De Postcodeloterij ontkent dat het voorwaarden heeft gesteld. Solidaridad stelt dat ‘het communicatiebudget in overleg met de Postcodeloterij is vastgesteld’. Daarvoor heeft de organisatie onder andere een symposium en een fototentoonstelling georganiseerd, en tv-reportages gemaakt voor de programma’s ‘Koffietijd’ en ‘1 tegen 100’.

Koersverliezen

Een volgende factor die volgens Glaser zorgt voor tekorten in het project zijn de forse verliezen die Solidaridad lijdt als gevolg van de dalende koers van de euro. Ten tijde van uitbetaling door de Postcodeloterij aan Solidaridad was een euro nog $1,37 waard, bijna een jaar later is dat gedaald tot $1,05 - een verlies van bijna een kwart. “Er lag een afspraak aan het begin van het project om het geld in dollar aan te houden”, zegt Glaser. “Alle betalingen zouden immers in dollar plaatsvinden. Waarom dat niet is gebeurd is mij niet duidelijk.”

In Chichigalpa wast Emma Vamegas haar man, die na 20 jaar rietkappen aan nierfalen lijdt. Beeld AP
In Chichigalpa wast Emma Vamegas haar man, die na 20 jaar rietkappen aan nierfalen lijdt.Beeld AP

Volgens Solidaridad is die afspraak nooit gemaakt, en zijn de verliezen als gevolg van de dalende wisselkoers onvermijdelijk. De organisatie zegt te werken volgens het ‘euro-in-euro-uit-principe’, waarbij donaties altijd worden aangehouden in de valuta waarin ze zijn verkregen. Euro’s dus, in het geval van de donatie van de Postcodeloterij. “De waarde tegenover andere valuta kan niet gegarandeerd worden”, zegt de organisatie in een reactie. “Dat zou een groot financieel risico met zich meebrengen voor Solidaridad Nederland. Het aanpassen van het programma op het moment van omzetting naar een andere valuta is de enige oplossing.” Met andere woorden - de dalende wisselkoers moet zich wel vertalen in het inkrimpen van het project. Solidaridad zegt dat ook andere activiteiten zoals communicatie zijn ingekrompen.

Volgens Solidaridad is het aanhouden van geld in de valuta waarin het verkregen is ‘de algemene praktijk bij ontwikkelingsfinancieringen’. Directeur Bart Romijn van branchevereniging Partos, waar Solidaridad lid van is, stelt echter dat er geen ‘in steen gebeitelde standaard’ is voor ontwikkelingsorganisaties in het omgaan met verschillende valuta. “We hebben hier vaak over gesproken met onze leden, maar voor een simpele standaard is het onderwerp te complex.” Het aanhouden van geld in de valuta waarin je het krijgt noemt Romijn desgevraagd wel ‘logisch’.

Onprofessioneel

Solidaridad verwijt LIF ‘financiële onprofessionaliteit’ omdat Glaser de wisselkoerseffecten aanhoudend ter discussie blijft stellen. “Geen enkele andere partner van Solidaridad heeft hierover ooit zijn beklag gedaan omdat iedereen begrijpt dat de balans de ene keer de goede kant op valt en de andere keer de verkeerde.” Solidaridad spreekt van ‘speculatie’ als tegoeden niet worden aangehouden in de valuta waarin ze zijn verkregen.

Dat Solidaridad zich van wisselkoerseffecten bewust is bleek ook vorig jaar april toen Trouw meldde dat de organisatie een stichting had opgezet in Panama. “De Panamese valuta is gekoppeld aan de Amerikaanse dollar, die veel stabieler is dan andere valuta in de regio. Je wilt niet dat donaties ineens dertig procent van hun waarde verliezen”, aldus directeur Nico Roozen destijds tegen de NOS. In het geval van dit onderzoeksproject in El Salvador is de lokale valuta overigens de Amerikaanse dollar.

Panama

Uit projectbegrotingen en bankafschriften die Trouw heeft ingezien blijkt dat vrijwel alle betalingen van Solidaridad aan LIF zijn gedaan vanuit het kantoor in Panama. Niet vanaf de dollarrekening, maar vanaf één van de euro-bankrekeningen die Solidaridad ook in dat land heeft geopend. “Dat kan ik nog altijd niet begrijpen”, zegt Glaser. “Nog los van het feit dat er een afspraak lag om het geld in dollar aan te houden: Wie gaat er nu geld in Panama aanhouden in euro?”

De lezingen over hoeveel koersverlies er daadwerkelijk geleden is lopen nogal uiteen. Solidaridad houdt het op $270.000, maar dat is gerekend vanaf september 2014. Glaser komt uit op ruim $700.000 sinds begin 2014.

Nierpatiënt Antonio de Jesus Maurenas Ramirez na zijn overlijden. Beeld piet den blanken
Nierpatiënt Antonio de Jesus Maurenas Ramirez na zijn overlijden.Beeld piet den blanken

Onduidelijk is ook hoe het zit met nog eens €155.000 van het geld van de Postcodeloterij. Zowel Solidaridad als de Postcodeloterij zeggen dat het totale budget €2.994.694 bedraagt, terwijl alle projectbegrotingen die Trouw heeft ingezien rekenen met een bedrag van €2.839.694. Volgens de Postcodeloterij gaat het om voorlopige begrotingen, en is het bedrag bij de toekenning in 2014 verhoogd. Volgens Solidaridad is dat geld toegevoegd aan de post ‘communicatie’. Ook begrotingen na 2014, ingezien door Trouw, blijven echter uitgaan van het bedrag van €2.839.694.

Geldnood

Volgens Glaser van LIF is er, vanaf het moment dat de geldnood duidelijk werd, door Solidaridad ingezet op het versneld afronden van het programma. “Het ging alleen nog maar over het ontwikkelen van trainingsmateriaal waarmee Solidaridad het proefproject in El Salvador op grote schaal zou kunnen uitrollen. Maar de werking daarvan is nooit aangetoond. Bovendien, de wereld ligt vol met voorlichtingsmateriaal om arbeidsomstandigheden van suikerrietkappers te verbeteren. De bedoeling van dit project was nu juist om aan te tonen of het ook helpt om nierfalen te voorkomen.”

Gedurende het onderzoeksproject doet Solidaridad zijn best ander geld naar het project toe te trekken. Zo prijkt op een begroting geld van het ministerie van Buitenlandse Zaken, en de RVO, onderdeel van Economische Zaken. Die laatste zegt van niets te weten. Buitenlandse Zaken zegt in een reactie: “Solidaridad bevestigt dat er geen geld van het ministerie in dit programma is ingebracht.”

Slechte inschatting

Ook het Amerikaanse bedrijf Kellogg’s, één van de grootste afnemers van suiker wereldwijd, zegt geld toe aan het programma, nadat de toenmalige programmamanager voor suikerriet van Solidaridad het bedrijf belooft dat het daarmee de arbeidsomstandigheden van enkele duizenden suikerrietkappers zou helpen verbeteren. “Terwijl iedereen wist dat we maximaal 400 werknemers in El Salvador in het project zouden betrekken”, zegt Glaser. Later geeft de programmamanager in een e-mail, ingezien door Trouw, toe dat die toezegging ‘een slechte inschatting was’. Hij werkt dan al niet meer bij Solidaridad. Solidaridad noemt de beschuldiging van Glaser onterecht en stelt dat de relatie met Kellogg’s goed is en dat ze blijven samenwerken.

null Beeld piet den blanken
Beeld piet den blanken

Solidaridad spreekt zelf tegen dat het onderzoeksproject voortijdig wordt beëindigd, of dat er een tekort is aan financiële middelen. “Er is een nieuwe programmering ontwikkeld voor de komende jaren, in meerdere landen in de regio en met zowel bestaande als nieuwe partners”, zegt de organisatie in reactie op vragen. De organisatie zegt dat, ondanks het feit dat het onderzoek niet is afgerond, ‘de effectiviteit van de ‘rust, water, schaduw’ methodiek afdoende intern en extern is gevalideerd om op grotere schaal te worden toegepast’.

“Dit is een vals weergeven van de onderzoeksresultaten”, zegt onderzoekster Wesseling. “Het is duidelijk dat Solidaridad geen notie heeft, of wil hebben, van wat serieus onderzoek inhoudt.” Het steekt haar dat Solidaridad zo makkelijk zijn handen aftrekt van het onderzoek, ‘terwijl de absolute wereldtop van de onderzoekers naar deze ziekte is betrokken’. “Dan moet je dat netjes afronden en dat is niet gebeurd. Nog erger vind ik dat Solidaridad hiermee laat zien geen respect te hebben voor de suikerrietwerkers die ze zeggen te willen helpen.”

Haast

Ook hoogleraar Hoebink vraagt zich af waarom Solidaridad zo snel al wil overgaan tot nieuwe activiteiten. “Waarom heeft Solidaridad zo’n haast? Omdat het project eind volgend jaar afgerond moet zijn en er dan resultaten op tafel moeten liggen? Omdat Solidaridad naar een volgende fase wil?”

LIF heeft onlangs trainingsmateriaal ontwikkeld om het protocol op basis van ‘water, rust en schaduw’ ook elders te kunnen toepassen. Daartoe had de organisatie zich verplicht in het contract met Solidaridad. Zonder wetenschappelijk bewijs voor het protocol is dat materiaal van weinig waarde, stelt Glaser van LIF. “Het tast de geloofwaardigheid van dit onderzoek aan”, zegt Glaser. “Natuurlijk kun je zeggen dat het helpt dat suikerrietkappers voldoende drinken, en rusten in de schaduw. Maar dat wisten we ook al voordat dit onderzoek begon.”

Wesseling is het daarmee eens: “Deze mensen kunnen alleen geholpen worden met middelen die bewezen werken. Als iets niet werkt in de interventie, moet het bijgesteld worden. Wat als we helemaal geen impact vinden? Het lijkt erop dat Solidaridad meer geïnteresseerd is in succesverhalen, dan dat het echt deze suikerrietkappers wil helpen.”

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Waaruit bestaat het project Isla de Viudas ?

Solidaridad krijgt begin 2014 3 miljoen euro van de Nationale Postcodeloterij om een einde te maken aan het ontstaan van chronisch nierfalen bij suikerrietkappers in Centraal-Amerika. De hoofdmoot bestaat uit een driejarig interventieprogramma in samenwerking met de El Angel suikerfabriek in El Salvador. Wetenschappers wilden daar testen of het mogelijk is te voorkomen dat de ziekte ontstaat bij de suikerrietkappers.

Eerder onderzoek naar chronisch nierfalen leverde sterke aanwijzingen op dat een combinatie van oververhitting en uitdroging de belangrijkste oorzaken zijn voor het ontstaan van de ziekte. De suikerrietkappers werken veelal lange dagen, in temperaturen die kunnen oplopen tot wel 40 graden. Ze drinken vaak niet genoeg en nemen te weinig pauze. En als ze pauzeren is dat nog steeds in de brandende zon - schaduw is niet beschikbaar op de open plantages. De arbeiders lijden onder zogeheten ‘hittestress’, waarbij de temperatuur van het lichaam gedurende te lange tijd te hoog is.

Om te onderzoeken of oververhitting inderdaad chronisch nierfalen veroorzaakt wilden de onderzoekers gedurende drie jaar groepen werknemers van El Angel volgen tijdens hun werk. De suikerrietkappers krijgen toegang tot voldoende water, een verplaatsbare tent biedt hen schaduw en ze moeten regelmatig pauze nemen. Via het afnemen van bloed en urine kan dan later onderzocht worden of dat helpt de nierfunctie intact te houden. In het eerste jaar volgen de onderzoekers 120 werknemers op twee verschillende locaties. Na evaluatie en eventuele aanpassing van het programma kan dat in twee opeenvolgende oogstseizoenen uitgebreid worden naar grotere aantallen om ook wetenschappelijk een verband te leggen tussen het verminderen van zogeheten hittestress in het lichaam en verminderde afname van de nierfunctie.

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Advertentie over het project

‘Jose kapt suikerriet in de streek rond Chichigalpa, Nicaragua. Solidaridad zorgt dat zijn loodzware werk niet zo schadelijk meer is voor zijn gezondheid.’ In een paginagrote advertentie in NRC Handelsblad van 28 oktober 2016, staat een grote foto van een suikkerrietwerker. Hij zal een jaar of 20 zijn. Zijn ogen kijken van onder een hoed recht in de camera. In het gezicht vermengen zweetdruppels zich met vuil van het werken op het land. ‘We komen ook op plekken zonder postcode’, aldus de tekst. De advertentie is geplaatst door de Nationale Postcodeloterij.

Maar Jose woont helemaal niet in Nicaragua. De foto is genomen in El Salvador, waar Jose werkt als suikerrietkapper. Andere claims in de advertentietekst worden eveneens tegengesproken door Jason Glaser, directeur van La Isla Foundation, de partnerorganisatie van Solidaridad in dit onderzoeksproject. ‘Hij maakt nu minder uren (….). Dat is hard nodig, want 70% van alle suikerrietkappers kapt zich letterlijk kapot’, zo schrijft de Postcodeloterij over Jose. Dat klopt evenmin, zegt Glaser. ‘Hij werkt niet minder uren, maar eerder meer omdat er nu pauzes worden genomen.’ De 70 procent verwijst volgens Glaser slechts naar één dorp in Nicaragua. In andere regio’s en dorpen gaat het om 15 tot 40 procent van de rietkappers, die zich bovendien niet ‘letterlijk kapot kappen’, maar lijden aan een bepaald stadium van nierfalen dat uiteindelijk dodeli

De Postcodeloterij zegt dat de informatie voor de advertentie is aangeleverd door Solidaridad. De loterij zegt het voorval te betreuren. Solidaridad erkent de fouten in de advertentie en wijt dit aan onvoldoende controle en slordigheid. ‘Het is frustrerend dat Solidaridad tijdens het gehele project vooral gericht was op het eigen imago en pr, in plaats van het kijken naar de feiten en de resterende uitdagingen’, zegt Glaser. ‘Uiteindelijk is dat alleen maar schadelijk voor de suikerrietkappers en de geloofwaardigheid van het project. Een mooi plaatje bij een onwaar verhaal redt geen levens, en zorgt niet voor meer steun om deze ziekte op een systematische en wetenschappelijke manier aan te pakken.’

null Beeld rv
Beeld rv
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden