Soja in het land van gaucho's en biefstukken

De producenten van soja hebben de verarmde landbouwprovincie Santiago del Estero ontdekt. Soja is Argentinië's succesvolste exportgewas en dé motor achter het herstel van de economie. In razend tempo worden nieuwe velden aangelegd, met hulp van corrupte autoriteiten en politie. De kleine boeren zijn de dupe. Slot van een tweeluik.

Rosalia Fernández praat en praat. Haar echtgenoot is een dag geleden opgepakt vanwege de boerenacties tegen een nieuw hek en zit vast op het politiebureau van Santiago del Estero. ,,Hij moest werken op het veld, dus hij kon zich niet verschuilen'', vertelt ze nog maar eens.

Zijn auto sturend over provinciale weg 5, vanuit de provinciale hoofdstad Santiago del Estero naar het oosten, hoort advocaat Luis Santucho het aan. Af en toe stelt hij een vraag. Wanneer ze kwamen om de omheining neer te zetten, wie het waren. ,,Als er iets gebeurt moeten jullie waarschuwen'', zegt hij. Rosalia, een grote vrouw met indiaanse trekken, legt uit: ,,Natuurlijk wilden we dat, maar niemand had een mobiele telefoon bij zich''.

Ze vertelt over haar dochter, die krap een jaar geleden verkracht en vermoord is. Door een zwager van Rosalia, dat is bekend, maar de vervolging vordert nauwelijks. ,,Ik heb de politie gevraagd hoe het stond en nu zijn ze het sperma kwijt, het bewijs!'' Haar zesjarig zoontje moest na de moord naar de psycholoog. Hij was de enige getuige en had te horen gekregen dat zijn hele familie zou worden vermoord als hij zijn mond opendeed. ,,Hij is weer helemaal opgeknapt'', vertelt Rosalia monotoon.

Maar ze heeft nog meer zorgen. Toen ze deze week thuiskwam van het plattelandsschooltje waar ze kookt en lesgeeft, waren onbekenden bezig het hek rond haar erf weg te halen, met de mededeling dat de grond was onteigend. ,,Ik heb ze weggejaagd, doctor Luis. Maar ze komen maandag terug, met een onteigeningsbevel hebben ze gezegd.''

Ze klinkt bezorgd. Santucho knikt alleen. Zijn haar, grijze fleecejack en spijkerbroek zijn stoffig geworden. Sinds de Britten hier een eeuw geleden negentig procent van de bossen omhakten en per trein afvoerden, is het zand in wolken over het plattelandsvlakten gaan waaien. De bomen zijn deels terug, maar struiken en grassen overheersen.

Op aanwijzing van Rosalia stopt de auto na een uur of twee rijden. Honderden meters eerder is langs de weg al het hek zichtbaar geworden, glimmend ijzerdraad en houten palen, allemaal precies even lang, in een kaarsrechte lijn door gras en struikgewas. Een boer in Santiago weet genoeg als hij zoiets ziet: problemen. Het hek is de eerste stap van het aanleggen van nieuwe landbouwgronden door de grote ondernemers uit Córdoba, Santa Fe of het buitenland. Stap twee zijn de graafmachines die binnen de nieuwe omheining alles ontwortelen wat er groeit, stap drie het in brand steken van de resten, en stap vier het zaaien, bijna altijd van soja.

Argentinië mag dan bekendstaan als het land van de gaucho's en de grote biefstukken, in feite is dat achterhaald door hét vegetariërsvoedsel bij uitstek: soja. In de jaren zeventig was het nauwelijks te vinden, nu is ruim 14 miljoen hectare land beplant met soja, en vormen het gewas plus afgeleide producten veruit het belangrijkste exportproduct van het land; de Argentijnen zelf eten het nauwelijks. In Santiago del Estero, waar twee derde van de 800000 inwoners rondkomen van twee dollar per dag, brengt de soja-oogst 250 miljoen dollar per jaar op.

,,Dinsdag begonnen ze'', vertelt Alberto, een van dertig mannen die precies op de route van het geplande hek hun kamp blijken te hebben opgeslagen. Ze maken deel uit van de Movimiento Campesino de Santiago del Estero (Mocase), die strijdt tegen het innemen van de gronden waar de zelfvoorzienende boeren al decennialang wonen, hun dieren laten grazen of hout hakken. Meestal in grote armoede, en met de komst van de sojavelden verdwijnen hun bestaansmogelijkheden voorgoed. Na enkele jaren teelt is de grond uitgeput en blijft er 'as' over, zoals Rosalia het zegt.

,,Ze willen een veld van 650 of 1000 hectare aanleggen. Wij hebben hier 1500 meter hek weer weggehaald'', legt Alberto uit. Luis Santucho, de advocaat van Mocase, gaat op een boomstammetje zitten en pakt er schrijfboek en potlood bij. ,,Het waren twee mannen, eentje heet Pablo Torbelino.'' Later is de politie langs geweest maar die durfde niets tegen ons te doen, zegt Alberto.

Er wordt afgesproken om 'smaandags een groep boeren te posteren op het erf van dorpsgenote Rosalia en haar gearresteerde echtgenoot, om te voorkomen dat de familie wordt verjaagd. Ze vertelt nog eens hoe ze de onbekenden aantrof op haar erf: ,,Ze waren nota bene in mijn huis toen ik aankwam. Ik zei: Hoe halen jullie het in het hoofd om zomaar binnen te gaan.''

Het herstel van de Argentijnse economie in de afgelopen jaren is voor het grootste deel terug te voeren op de enorme toename van de soja-export. Met name China, de snelst groeiende economie ter wereld, is grootafnemer. In 2003 werd 67 procent van de Argentijnse soja daarheen geëxporteerd. ,,Het is een risico om zo afhankelijk te zijn van één product, maar voorlopig werkt het'', reageert economiejournalist Sebastián Campanario van Clarín. Deze grootste krant van Argentinië bracht in het voorjaar een tiendelig supplement uit geheel gewijd aan de soja.

De boeren van Santiago del Estero kennen de keerzijde van het succes. Conflicten over land waren er al veel langer, maar de problemen namen scherp toe toen in de jaren negentig grote landbouwondernemers op zoek gingen naar nieuwe gebieden om het succesvolle gewas te kweken. Ze kwamen uit bij noordelijke provincies als Santiago. Droog, maar door moderne zaaitechnieken, gemodificeerde sojazaden -minder gevoelig voor ongedierte en ziekten- én hogere prijzen aantrekkelijk geworden. De door en door corrupte autoriteiten van Santiago del Estero hielpen graag mee als ze iets konden verdienen aan zakenlieden die 'eigendom' van gronden wilden aantonen.

In de laatste vijf jaar ging het oppervlakte aan sojavelden van 250000 naar 750000 hectare. ,,Zeker na de crisis van 2001, toen de soja relatief veel goedkoper werd door de dramatische koersval van de Argentijnse peso, is het dramatisch'', zegt Luis Lucena van de Katholieke Universiteit van Santiago del Estero.

,,Ze verzonnen van alles'', vertelt Juan Cuéllar, een leider van Mocase, die halverwege de jaren negentig van zijn land dreigde te worden afgezet. Er meldde zich een eigenaar met papieren waaruit moest blijken dat hij het land in 1990 had gekocht van ene Ramón Sosa. Cuéllar kwam er achter dat het niet waar kon zijn. Sosa was al in 1986 aan een hartaanval overleden. En hij was bakker en had nooit enig land in eigendom gehad, zo onthulde zijn weduwe bij navraag.

De Argentijnse journalist Sergio Carreras beschrijft in een recent boek hoe ,,vrienden van de autoriteiten of ambtenaren met een paar pennenstreken in de registers van de provincie eigenaar werden van enorme stukken grond''. Boeren wier families al decennia op de grond leefden en die over de kwestie van het eigendom zelfs nog nooit hadden nagedacht, werden opeens met officiële documenten geconfronteerd die van hén de criminele profiteurs maakten, aldus Carreras. Volgens hem dreigden vorig jaar 20000 families hun land te verliezen, al is niet duidelijk waar dat getal vandaan komt.

In 2000 liet Carlos Juárez, de beruchte dictatoriale gouverneur van Santiago del Estero, het strafrecht zodanig aanpassen dat alleen al een simpele claim van een vermeende eigenaar volstond om families die hun leven lang op een stuk grond hadden gewoond daar onmiddellijk van af te zetten. Lukte het niet met de wet in de hand, dan hielpen dreigementen of geweld meestal wel.

Carlos Juárez en zijn echtgenote Nina, die hem inmiddels als gouverneur had opgevolgd, werden op 1 april van dit jaar gearresteerd en onder huisarrest geplaatst wegens illegale verrijking, machtsmisbruik en andere misdaden in de halve eeuw dat ze oppermachtig waren in Santiago del Estero. De nationale interim-bestuurder Pablo Lanusse, die in de provincie orde op zaken moet stellen, legde niet lang daarna de verlening van vergunningen voor het aanleggen van nieuwe landbouwvelden stil. Geeft dat hoop op verbetering?

,,Het water gaat nog niet omhoog of omlaag'', zegt Juan Cuéllar, een mooie uitdrukking in deze provincie waar boeren regelmatig worden geconfronteerd met door gebrek aan onderhoud drooggevallen kanalen.

Ook Santucho ziet geen veranderingen. Hij vecht bij de rechter de onteigeningen zoveel mogelijk aan. Zelfs al zouden ondernemers geldige eigendomsdocumenten hebben, dan nog kunnen ze boeren niet zomaar verdrijven, aldus de advocaat. Hij beroept zich op een artikel uit het Argentijnse burgerlijk wetboek dat mensen erkent als eigenaar als ze twintig jaar op grond hebben geleefd. De procedure om dat recht af te dwingen -terrein laten opmeten en registreren, getuigen optrommelen, juridische bijstand vinden- is voor veel boeren echter een onneembare barrière, aldus Santucho.

In de buurt van Luján, enkele tientallen kilometers van Villa Figueroa, probeert de advocaat een tweede groep van zo'n twintig angstige Mocase-actievoerders moed in te spreken. ,,Een nieuwe groep'', verklaart Santucho later. Hun kampement ligt aan een onverharde weg, waarlangs graafmachines aan beide kanten een brede strook hebben vrijgemaakt. De ontwortelde bomen en struiken liggen er nog langs, deels verbrand. Aan één kant van de weg staat een gloednieuwe omheining, aan de andere kant is eenzelfde hek tegen de grond gehaald.

,,Wat vindt doctor Luis van wat we hebben gedaan?'', vraagt een van de boeren onzeker. De hartelijke felicitaties van Santucho luchten hem nauwelijks op. ,,We hopen dat u ons kunt vertellen hoe we dit verder moeten aanpakken'', zegt de leider van de groep al even hulpeloos. ,,Ze hebben al twee mensen gearresteerd en ze bedreigen ons met wapens.''

Weer op weg klinkt zelfs dappere Rosalia even aangeslagen door het besef van de overmacht waartegen ze het heeft opgenomen. Rijdend langs het strakke hekwerk van houten palen en ijzerdraad verzucht ze: ,,Wat dat allemaal kost''. Maar later, in de schemering, wijst ze trots het schooltje aan waar ze werkt.

Op haar erf, met zijn halve omheining, bekijkt Santucho de kreukelige papieren die Rosalia's eigendom moeten bewijzen. ,,Ik denk niet dat ze met een onteigeningsbevel zullen komen. Ze proberen je bang te maken'', concludeert hij. ,,Maar je weet het nooit. Laat de boeren hier maandag gewoon maar komen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden