Soeharto's gangsters

The Act of Killing | Trots vertellen Indonesiërs aan filmmaker Joshua Oppenheimer hoe ze in 1965 massa's 'communisten' vermoordden. Een document over de ziel van massamoordenaars.

Anwar Congo doet voor hoe eenvoudig het is om iemand te doden. Hij heeft een makker de handen op de rug gebonden en zet hem op de grond voor een betonnen kolom. Aan de kolom zit een ijzerdraad. Die draait hij om het hoofd van het slachtoffer. In zijn hand houdt hij het uiteinde van de meterslange draad. Hij doet alsof hij aan de draad trekt en kijkt daarbij lachend in de camera. Hij is trots dat hij op zo'n manier geen spatten op zijn broek krijgt.

Congo was een twintiger toen hij in 1965 in het Indonesische Medan honderden zogenaamde communisten om het leven bracht. Hij kreeg ze aangeleverd door de Indonesische putschisten van generaal Soeharto. Die besteedden het moorden uit aan onderwereldfiguren. In ruil kregen ze wat geld en privileges. Er waren destijds duizenden mensen zoals Congo. Over het aantal slachtoffers lopen de schattingen uiteen van een half tot drie miljoen.

De Amerikaanse documentairemaker Joshua Oppenheimer maakte over de massamoordenaars van destijds de film 'The Act of Killing'. "Tien jaar geleden ging ik voor het eerst naar Indonesië", vertelt hij in Berlijn, waar de film op de Berlinale draaide. "Ik wilde een film maken over de slachtoffers en hun nabestaanden. Maar die durfden amper te praten, omdat de daders nog altijd onder hen leefden en over macht en invloed beschikten."

Oppenheimer besloot toen de daders te gaan filmen. Tot zijn verbazing vertelden ze openlijk en trots over wat ze 45 jaar geleden hadden gedaan. Maar Oppenheimer wilde niet dat ze alleen maar vertelden. "Ik ontdekte dat ik dichter bij de waarheid kwam, wanneer ik ze hun daden in scène liet zetten. Ik heb ze zelf een film laten maken, waarin ze mochten laten zien wat ze wilden. In mijn documentaire volg ik hoe ze aan hun film werken."

In het leven van Anwar Congo spelen films een belangrijke rol. Als jongen handelde hij in illegale bioscoopkaartjes. Hij was gek op Amerikaanse gansterfilms, noemde zichzelf een gangster, bewoog en kleedde zich ook zo. Als moordenaar werd Congo ingehuurd om 'communisten' om zeep te helpen. Wat hij maar wat graag deed, want de 'communisten' hadden Amerikaanse gangsterfilms verboden.

"Anwar speelt onmiskenbaar de leidende rol in de film", vertelt Oppenheimer. "Hij was de 41ste moordenaar die ik filmde en ik zag meteen dat ik goud in handen had. Anwar is een verleider, hij is charismatisch, openhartig, heeft humor, is eerlijk en laat ook zien hoe verscheurd hij is. Meteen in het begin van de film vertelt hij dat hij regelmatig drank en drugs gebruikt en veel uit dansen gaat om de beelden uit het verleden te kunnen vergeten."

We zien hoe Anwar Congo en zijn vrienden overleggen hoe ze hun daden willen filmen. We zien ze oefenen op het verhoren van vermeende communisten. We begeleiden ze naar de plekken waar ze hun moorden pleegden. We zien hoe ze in een dorp in de kampong met de bevolking een slachting naspelen en de huizen in brand steken. We zien hoe ze overal geholpen worden door leden van de paramilitaire jeugdbeweging Pemuda Pancasila.

De leiders van deze jeugdbeweging spreken openlijk hun bewondering uit voor de moordenaars. "Ons land heeft gangsters nodig", roept een van die leiders in een stadion vol jongeren in oranje gevechtstenue. "Zonder hen komt er in het land niets van de grond, het woord 'gangster' betekent immers 'vrije man'! Leve Pancasila!" Even later zien we diezelfde leider in kleine kring een gore mop vertellen en als een moslim bidden.

Anwar en zijn vrienden hebben ook droomscènes bedacht die als het ware in de hemel spelen. Gracieuze meisjes in kleurige gewaden voeren een dansje uit bij een rivier of een waterval. In het midden staan Anwar en zijn moddervette, als travestiet verklede vriend met geheven armen van de hemelse geneugten te genieten. In een van die scènes krijgt Anwar door 'vermoorde communisten' als dank een blinkende medaille omgehangen.

Maar er zijn ook scènes waarin bij Anwar iets van inzicht en spijt doorbreken. "Maar daar ging het mij niet om, ik heb hem zo vaak spijt horen betuigen, dat doet hij vooral om zichzelf gerust te stellen", vertelt Oppenheimer. "Zoals na die scène waarin hij zelf slachtoffer speelt. Hij zegt dan dat hij nu voelt wat zijn slachtoffers moeten hebben gevoeld. Ik roep dan meteen: maar Anwar, die mensen zijn ècht vermoord, jij speelt het alleen maar!"

Oppenheimer zoekt omzichtig naar woorden om zijn relatie met Anwar uit te leggen. "Hoe moet ik het zeggen... we zijn aan elkaar gehecht geraakt. Maar het is geen echte vriendschap. We gingen heel vertrouwd met elkaar om en hebben nog steeds regelmatig contact. Hij heeft de film gezien. Die is natuurlijk niet geworden wat hij ervan had verwacht, het is geen heldenverhaal. Maar hij stelt zich heel loyaal op tegenover de film en tegenover mij."

In Indonesië heeft de film ondertussen al veel losgemaakt vertelt Joshua Oppenheimer. Hij heeft zijn film afgelopen herfst eerst aan journalisten, historici, schrijvers en kunstenaars laten zien. De redactie van een van de grootste kranten, Tempo, heeft meteen tientallen redacteuren het land in gestuurd om te zien of elders in Indonesië ook massamoordenaars rondlopen die over hun daden opscheppen.

Inmiddels is de film volgens Oppenheimer al 270 keer vertoond in 91 steden. "Nee, niet in commerciële bioscopen, want dan had de film door de censuur heen gemoeten. Hij wordt nu vertoond door lokale organisaties. De film heeft een stilte van vele tientallen jaren doorbroken. De Indonesiërs beginnen door deze film anders naar zichzelf en hun geschiedenis te kijken. De nationale mensenrechtenorganisatie pleit inmiddels al voor een soort waarheidscommissie."

Maar de werkelijkheid is taai. In Indonesië zijn nog steeds de mensen aan de macht die de massamoorden en de daarop volgende repressie op hun geweten hebben. Het is zoals Adi, een vriend van Anwar, in de film zegt. "Oorlogsmisdaden? Wat oorlogsmisdaden zijn, wordt gedefinieerd door de overwinnaars. En de overwinnaars, dat zijn wij."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden