Socialisten zijn geen zangers meer

Mia Couto, de bekendste schrijver van Mozambique en ooit prominent lid van bevrijdingsbeweging Frelimo, was even in Nederland om zijn nieuwe boek te promoten. Hij verbeeldt in zijn literatuur de gespletenheid van zijn landgenoten.

Iedereen die Mia Couto ziet is verbaasd, want: hij is niet zwart, en hij is ook geen vrouw. Zelfs Fidel Castro zag Mia voor een vrouw aan. Lang geleden bezocht een delegatie van Frelimo broederland Cuba. Als een van de weinige blanken in Mozambique was Couto lid van deze marxistische beweging, die eerst vocht tegen de Portugese kolonisten en later tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind. ,,Als enige van de delegatie vond ik toen een doos bonbons en een grote bos bloemen op mijn hotelkamer”, lacht Couto.

De voornaam Mia stamt uit zijn peuterjaren toen hij tussen de katten at en leefde. Zijn ouders waren Portugezen die Mozambique meermalen 'definitief' verlieten. Couto (48) heeft die optie nooit overwogen: ,,Dat zou zijn alsof ik zou sterven.”

Toen Couto (spreek uit: Kotoe) studeerde vroeg Frelimo hem te infiltreren bij een Portugese krant. Het was het begin van een lange journalistieke carrière en van samenwerking met de partij. Couto leidde na de onafhankelijkheid in 1975 het staatspersbureau, het week-en het dagblad van de partij en was co-auteur van het volkslied.

,,Van alle verzetsbewegingen in Portugese koloniën was Frelimo de meest progressieve”, zegt Couto niet zonder trots.

Voor het vertrek van Portugal regeerde Frelimo al over een deel van het land, en had daar onderwijs en gezondheidszorg opgezet. Maar de angst voor het communisme was in die tijd zo groot dat apartheidsland Rhodesië, het huidige Zimbabwe, tegenbeweging Renamo opstartte die een burgeroorlog begon. ,,Door de oorlog is alles verwoest”, constateert de schrijver, die inmiddels veel kritischer tegenoverde regering is komen te staan.

Op de vraag wat de grootste fouten zijn die bevrijdingsbeweging Frelimo heeft gemaakt, hoeft Couto niet lang na te denken. ,,Die liggen vooral op het culturele vlak. Wij wilden een moderne staat oprichten en dachten niet na over hoe wij een band met de boeren konden krijgen. Wij minachtten traditie, bijgeloof en de religie van de voorouders. Dat gaf veel spanning, waar Renamo sterk op heeft ingespeeld.”

Mozambique werd een van de landen waar de Koude Oorlog keihard werd uitgevochten, met steun van Cuba en de Sovjet-Unie voor het Frelimo, en van Rhodesië en Zuid-Afrika voor Renamo. Zeventien jaar lang duurde die burgeroorlog, waarbij Renamo dokters en leraren doodde en alles aanviel wat rook naar moderniteit - zoals treinen en bussen. Net als Renamo werd ook Frelimo berucht, bijvoorbeeld vanwege gedwongen rekrutering van kindsoldaten. Toen er in 1991 na de omwenteling in Zuid-Afrika eindelijk vrede kwam in Mozambique, was het land een van de armste van de wereld.

Twee boeken van Couto zijn in het Nederlands vertaald waaronder de roman 'Slaapwandelend land' (1992).

Het is opvallend hoeveel mensen in Couto's verhalen gek worden. Is dat een logisch gevolg van die eindeloos doorgaande burgeroorlog? ,,Dat is geen gekheid”, zegt Couto oprecht verbaasd. ,,Ik beschrijf hoe mensen zich buiten hun eigen realiteit kunnen voelen. Het zijn conflicten zoals die in Mozambique spelen. Het land is soms zo gespleten, in modern en traditioneel, in stad versus platteland, in orale versus geschreven cultuur.”

Couto geeft aan dat hij als geprivilegieerd persoon tussen die twee werelden heen en weer kan reizen. ,,Maar velen hebben daar geen controle over en voelen hun ziel splijten.” Als voorbeeld noemt hij een bevalling. Volgens het volksgeloof is het nodig de placenta te bewaren voor toekomstige vruchtbaarheid. ,,Maar onze ziekenhuizen zijn blind voor dat bijgeloof, waardoor het voor velen een onveilige omgeving is.”

25 talen kent Mozambique, maar contact met de staat vereist kennis van het geschreven Portugees, de officiële taal. ,,Ook zo'n schizofrene situatie in een land met vijftig procent analfabeten.” Aanvankelijk kon ook Couto niet met die taal van de kolonisten uit de voeten. Tot hij als student een versleten kopie van een Braziliaans verhaal in handen kreeg. ,,De schrijver liet zien dat je je eigen Portugees kunt maken, waarin je je eigen werkelijkheid kunt uitdrukken. Dat je die orale wereld in teksten kunt omzetten.” Sinds 1986 publiceert Couto verhalen, waarin steevast het gewone volk figureert. Zojuist is in Engelse vertaling verschenen de roman 'De laatste vlucht van de flamingo', reden dat Couto even Europa aandeed.

Om de analfabeten te bereiken schrijft Couto ook voor theater. ,,Dat is één grote leerschool. Mensen lachen en huilen op plekken waar ik het het minst verwacht. Laatst riep een actrice die misbruikt was 'wat moet ik nu doen?' We moesten tien minuten wachten, want het publiek overlegde driftig met elkaar wat het meisje kon doen.”

In 1992 werd er in Mozambique vrede gesloten. Gaat het land na twaalf jaar de goede kant op? ,,De moord in 2000 op de bekende journalist Cardoso, die corruptie in regeringskringen onderzocht, bewees de connectie tussen regering en maffia.” De moordenaar had geld gekregen van de zoon van president Chissano en tijdens het moordproces werd een beerput opengetrokken: witwassen van geld, illegale valutahandel, bankfraude, illegale leningen, alles op hoog niveau. Couto: ,,De socialisten zijn veranderd van zangers in ondernemers. Verschillende facties van de regerende Frelimopartij strijden nu om de macht. Sommige zijn betrokken bij drugshandel en witwassen van geld, andere laten zich niet in verleiding brengen. Hoe dat afloopt? Dat weet niemand.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden